• English
  • Cymraeg

Ym misoedd cyntaf y Rhyfel Byd Cyntaf, cyhoeddodd y South Wales Daily News tudalen o luniau bob dydd yn dangos y datblygiadau diweddaraf yn y Rhyfel, gan ganolbwyntio yn arbennig ar recriwtio yn ne Cymru.

Mis ar ôl cyhoeddi’r Rhyfel yn erbyn yr Almaen, dangoswyd y llun hwn lle gwelir pum recriwt Iddewig yn perthyn i Gwmni’r ‘Cardiff Pals’.

Nid yw hyn yn annisgwyl gan mai’r prif bwrpas oedd pwysleisio fel yr oedd cymunedau a sefydliadau o bob dosbarth a phob ardal drwy Gymru yn uno i gynorthwyo’r ymdrech milwrol. Mae lluniau eraill o’r cyfnod cynnar hwn yn dangos timau criced, neu rygbi, neu bobl yn gweithio gyda’i gilydd yn ymuno i wirfoddoli.

Y mae nifer o enghreifftiau ym mhapurau newydd Cymru yn dangos fel yr oedd pobl ymylol a anwybyddwyd cyn hynny yn cael eu canmol am ddangos eu teyrngarwch i’r achos Prydeinig (gyda Gwyddelod, yn arbennig, yn cael sylw). Siaradodd Rabi M. Lubner yn un o gyfarfodydd recriwtio mwyaf Abertawe ym Medi 1914, ac ar ddechrau Rhagfyr roedd adroddiad yn y Cambria Daily Leader yn nodi’r nifer o wirfoddolwyr a ddaeth o fannau o addoli, gan ddweud fod 25 wedi ymuno o’r synagog lleol.

Ar ddiwedd y Rhyfel, ceisiodd sefydliadau o bob math goffáu eu cyfraniad i’r ymgyrch – fel y dengys nifer y blogiau ar y wefan hon!

 

 

 

 

Y mae dwy restr anrhydedd a gomisiynwyd gan synagogau yng Nghymru wedi goroesi: Ar ben y rhestr y mae Cynulleidfa Hebrëwyr Casnewydd (‘Newport Hebrew Congregation’) yn enwi pedwar a laddwyd, ac yna’n rhestru 51 a wasanaethodd, a dychwelyd. Mae’r llun hwn (gyda chaniatâd Shaun McGuire) yn dangos y gofrestr cyn iddi gael ei rhoi i’w chadw’n ddiogel yn Archifau Gwent – ceir mwy o wybodaeth fan hyn.

 

 

 

Mae’r rhestr anrhydedd arall a oroesodd (Cynulleidfa Hebrëwyr Merthyr Tudful) i’w gweld yn Amgueddfa Castell Cyfarthfa. Ceir 38 enw arni, gan gynnwys dau a laddwyd yn y Rhyfel.

Un o’r ddau yw Harry Rosen, a enwir hefyd ar gofeb cwmni’r brodyr Crawshay (Mountain Levels and Steelworks).

 

 

Ceir hefyd cofebau i goffáu aelodau a laddwyd yn perthyn i’r synagogau. Mae naw enw ar y gofeb a gomisiynwyd gan y synagog yn Abertawe, sydd bellach wedi cau.

 

 

 

 

 

 

Comisiynwyd cofeb yr un gan y ddau synagog yng Nghaerdydd yn coffáu pob Iddew a laddwyd yn y Rhyfel, gyda deuddeg enw arnynt. Y gwahaniaeth rhyngddynt yw bod y gofeb yn Ffordd y Gadeirlan (Cathedral Road) yn rhestru’r dynion yn ôl trefn y wyddor, tra bod yr un yn Windsor Place yn rhestru’r swyddogion yn gyntaf.

Mae un enw arnynt yn cyfateb i’r llun a welir yn y South Wales Daily News, Medi 1914 September 1914. Bedair blynedd wedi i’r llun gael ei dynnu, roedd Israel (Issy) Shibko yn gwasanaethu gyda Bataliwn 11 o’r Corfflu Cymreig – y Cardiff Pals) Commercial Battalion – yn Salonika, gogledd gwlad Groeg. Fe’u llwyr ddinistriwyd yn y frwydr a alwyd Trydedd Frwydr Doiran, yn ymladd yn erbyn y Bwlgariaid: lladdwyd Issy ar 18 Medi. Er cymaint y golled, ni enillwyd dim yn frwydr hon. Cytunodd y Bwlgariaid ar gadoediad bythefnos yn ddiweddarach.

 

 

Mehefin 5th, 2019

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Y mae cannoedd o gofebau gwahanol yng Nghaerdydd. Mae’r rhain yn cynnwys dros gant o gofebau’r Rhyfel Byd Cyntaf. Y mae rhain yn amrywio o’r Gofeb Gymreig Genedlaethol ym Mharc Cathays i gofebau pres cyffredin.

Ni fydd y blog hwn yn canolbwyntio ar y llu o gofebau a welir mewn llefydd amlwg yng nghanol y trefi a’r maestrefi, ond ar y sawl sydd o fewn i adeiladau ac na ŵyr hyd yn oed pobl sy’n byw yn lleol ddim amdanynt.

Wrth edrych yn fanwl ar yr enwau ar y cofebau hyn, gweir fod enwau rhai unigolion yn ymddangos ar nifer ohonynt. Un enghraifft nodedig yw enw’r chwaraewr rygbi rhyngwladol, John Lewis Williams, swyddog yn y fyddin gyda Bataliwn16 (Dinas Caerdydd) y Gatrawd Gymreig, a glwyfwyd yn ddrwg ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Mametz Wood, ac a fu farw o’i anafiadau ar 12 Gorffennaf 1916. Mae ei enw ar gofebau yn Eglwys Newydd ac Eglwys Mair, yr Eglwys Newydd, ym Marchnad Lo Caerdydd, Ysgol Ramadeg Penybontfaen, Penarth, Seiri Rhyddion Caerdydd, Undeb Rygbi Cymru a chlwb rygbi Casnewydd. (Am fwy o wybodaeth, gwêl llyfr Ceri Stennett a Gwyn Prescott, In Proud and Honoured Memory).

Cofebau Gweithfeydd

Yng Nghaerdydd y gwelir y mwyaf nodedig o gofebau gweithleoedd yng Nghymru. Y mwyaf trawiadol yw’r un sy’n coffáu gweithwyr Corfforaeth Caerdydd a wasanaethodd yn y Rhyfel Mawr.

Fred J Dobbs a’i lluniodd a chafodd ei argraffu gan y Western Mail. Mae’n cynnwys cyfoeth o ddelweddau yn ogystal ag enwau rhyw 600 o’r sawl a wasanaethodd (gan gynnwys o leiaf 11 gwraig). Ceir delweddau yn cynrychioli   baneri’r gwledydd y Cynghreiriaid, y pyramidiau, y llanastr yng Ngwlad Belg a’r Lusitania.

Mae’r gofeb hon i’w gweld yn Neuadd y Ddinas.

Un arall nodedig yw honno welir yn Adeiled y Pierhead ym Mae Caerdydd sy’n coffáu gwŷr cwmni y Cardiff Railway. Ar y gofeb enfawr hon ceir pais arfau a logo’r cwmni, ynghyd ag emblemau o wledydd Prydain ac yn agos i 700 o enwau arno.

Comisiynodd Cwmni Rheilffordd Taff Vale gofeb i’w gweithwyr hwy a wasanaethodd yn y lluoedd arfog. Mae’r gofeb hon hefyd wedi ei addurno’n gywrain, a gellir gweld copi manwl ohoni yng ngorsaf brysur Stryd y Frenhines. (Am fwy o wybodaeth gweler – http://historypoints.org/index.php?page=taff-vale-railway-war-memorial-cardiff )

 

Y bedwaredd gofeb nodedig yng Nghaerdydd yw honno i weithwyr Swyddfa Bost y ddinas, Cofrestrir dros 600 o enwau – deugain ohonynt wedi colli eu bywyd. Fe’i gwelir yng nghanolfan gwasanaeth cwsmeriaid y Post Brenhinol yn Ffordd Penarth. (Am fwy o wybodaeth gweler – http://188.65.112.140/~daftscou/steve/grangewar18.htm )

 

Comisiynodd nifer o weithfeydd bychain o gwmpas Caerdydd eu cofebau hwy eu hunain. Gyda chymain o fusnesau o’r cyfnod wedi cau eu drysau erbyn hyn, mae’n amhosibl gwybod faint o gofebau a ddiflannodd a mynd ar goll, Un a oroesodd yw cofeb gwaith Cardiff Gas Light And Coke Company Grangetown.

 

 

 

 

Cofebau Ysgol a Phrifysgol

 

Wrth i’r rhyfel fynd rhagddo bu gan nifer o sefydliadau addysgiadol ‘cofebau anrhydedd’ yn cofrestru cyn-ddisgyblion a oedd yn gwasanaethu gyda’r lluoedd arfog. Os gŵyr rhywun am gofebau o’r fath mewn ysgolion lleol (heblaw y rhai sy’n enwi dim ond y sawl a fu farw) byddai’n dda gennyf wybod amdanynt.

 

Ail-leolwyd llawer o ysgolion dros y degawdau diwethaf, ond un sy’n cynnwys y fath gofeb o hyd, er newid safle, yw Ysgol Uwchradd Caerdydd.

 

Lluniodd y Brifysgol gofeb i 111 o fyfyrwyr israddedig a fu farw yn y gyflafan. (Adwaeinid y Brifysgol ar y pryd fel ‘Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy’.)

 

 

 

 

Eglwysi

 

Comisiynodd y mwyafrif o eglwysi gofebau rhyfel i aelodau’r gynulleidfa a fu farw. Plâc syml o bres yw rhai o’r rhai hyn, ond mae’r ergyd yn un emosiynol yr un fath pan gyfrifir nifer yr enwau arnynt. Roedd gan gofeb eglwys St James ar Newport Road gofeb ag arni 17 o enwau. Wedi iddi hi gau gosodwyd y plâc yn eglwys St John yng nghanol y ddinas.

 

Yng ngogledd Caerdydd, un o’r cofebau allanol mwyaf tarawiadol yw honno a welir yn yr Eglwys Newydd. Ond ceir hefyd gofeb i’r plwyfolion a addolai yn eglwys Saint Mary, sy’n cynnwys 24 o enwau.

 

Hefyd yng ngogledd y ddinas, yn Llanishen, mae cofeb yn enwi 18 o wŷr.

 

 

Yn agosach at ganol y ddinas saif eglwys atyniadol St German. Nid dim ond cofeb i’r sawl a laddwd a berthynai i’r eglwys hon a welir (40 o enwau) ond hefyd o gynulleidfa St Agnes (40 enw).

Capeli

 

Roedd llawer mwy o gapeli Anghydffurfiol yng Nghaerdydd nag oedd o eglwysi Anglicanaidd. Mae rhai o’r cofebau welir yn y rhain yn sylweddol, megis cofeb Tabernacl, yr Ais, un y soniwyd amdani mewn blog arall.

 

I ddechrau gyda chofebau mwyaf cyffredin; ceir pump enw ar gofeb Eglwys Fethodistaidd yr Eglwysnewydd. Lladdwyd dau ohonynt (Charles Collier a David Williams) ym mrwydr Mametz Wood ar 7 Gorffennaf 1916, yn gwasanaethu gyda’r ‘Cardiff Pals’.

 

 

Pum enw geir hefyd ar gofeb yr Eglwys Ddiwygiedig Unedig (U.R.C. Eglwys Bresbyteraidd Parc y Rhath , cyn hynny). Lladdwyd un, sef Joseph Stephens, ym mrwydr Doiran yng ngogledd gwlad Groeg ar 18 Medi 1918 – fel llawer mwy o ddynion Caerdydd.

 

Y mae un-ar-ddeg o enwau ar gofeb Eglwys Efengylaidd Heath (Heath Presbyterian, gynt).

 

 

Y mae’r tair enghraifft uchod mewn adeiladau sy’n dal i gael eu defnyddio fel addoldai, ond caewyd llawr o gapeli Caerdydd. Symudwyd llawer o’r cofebion oddi mewn iddynt ond aeth eraill ar gol, ac mae’n amhosibl dweud sawl un a ddiflannodd.

 

Un enghraifft o gofeb sy’n dal yn y lle ble ei gosodwyd, er i’r adeilad beidio â bod yn gapel yw Pembroke Terrace, hen addoldy’r Methodistiaid Calfinaidd, sydd bellach yn dŷ bwyta, dan yr enw Chapel 1877. Ceir naw enw ar y gofeb.

 

Arferai cynulleidfa Ebeneser, yr Annibynwyr Cymraeg, gwrdd yn Charles Street, ond bellach defnyddir yr addoldy hwnnw fel canolfan gan yr Eglwys Gadeiriol Babyddol sydd gyferbyn. Ail-leolwyd y gofeb, sydd ag chwech o enwau arni, y tu allan i’r adeilad.

 

Mae enghraifft arall lle ail-leolwyd y gofeb i’w gweld yng Nghanolfan y Drindod, y Rhath – canolfan allgymorth yr Eglwys Fethodistaidd. Pan gaewyd eglwys gyfagos yn Broadway yn 1950, symudwyd y gofeb bres (ac arni 14 enw) a’r ffenestr liw yno.

Y gofeb olaf yn yr adran hon yw’r darn anarferol o gelfyddid a gomisiynwyd gan Salem, Eglwys Bresbyteraidd Treganna. Gofynnwyd i William Goscombe John, y cerflunydd a anwyd yng Nghaerdydd, i lunio cofeb i’r pump o’r gwŷr o’r capel a laddwyd yn y rhyfel. Y canlyniad annisgwyl oedd cerflun o ferch, a allai gynrychioli Britannia, neu efallai’r dduwies Rhufeinig, Minerva. Ni ddisgwyliech weld y naill na’r llall mewn capel Cymraeg!

 

 

 

 

Cofebau Eraill

Comisiynodd nifer eraill o glybiau a sefydliadau eu cofebau hwy eu hunain ar ôl y Rhyfel Mawr. Mae’n anodd amcangyfrif faint o rain a fu, a faint gafodd eu colli. Un enghraifft ddiddorol yw cofeb yr Oddfellows, y credir ei bod bellach ar goll; gweler gwefan Cymdeithas Hanes Lleol y Rhath

I orffen y rhestr hon o ugain o gofebau Caerdydd, mae un yng nghyfrinfa’r Seiri Rhyddion yn Guildford Crescent. Coffeir aelodau o chwe chyfrinfa gwahanol a fu farw yn y rhyfel ac enwir 32 o ddynion. Mae adnodd ar gael ar wefan BBC Cymru, gyda’r diweddar Barchg Dafydd Henri Edwards yn disgrifio’r gofeb hon – https://www.bbc.co.uk/programmes/p0289qw5

 

Y mae dwsenni mwy o gofebau’r Rhyfel Byd Cyntaf yng Nghaerdydd. Mae bâs data’r cofebau rhyfel a gasglwyd gan yr Amgueddfa Milwrol Ymerodrol (Imperial War Museum) yn cofnodi 102 o gofebau yn y ddinas, ond nid yw’r rhestr hon yn gyflawn, ac mae’n siwr y daw mwy i’r fei na ŵyr ymchwilwyr amdanynt hyd yn hyn.

 

 

 

 

Adnoddau pellach o fâs data Cofebau’r Amgueddfa Milwrol Ymerodrol :

Corfforaeth Caerdydd: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/6647

Cardiff Railway company: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/6670

Taff Vale Railway: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/6669

Swyddfa’r Post Caerdydd: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/60558

Cardiff Gas Light And Coke Company: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/6673

Ysgol Uwchradd Caerdydd: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/6657

Prifysgol Caerdydd: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/6651

St James’: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/60542

St German’s : https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/51037

St Agnes’: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/51030

St Andrew’s URC: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/17676

Heath Evangelical: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/37148

Pembroke Terrace: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/65213

Broadway Methodist: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/37643 and https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/50427

Seiri Rhyddion Caerdydd: https://www.iwm.org.uk/memorials/item/memorial/6675

Mai 7th, 2019

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Comisiynodd sefydliadau gwahanol eu cofebau anrhydedd eu hunain yn ystod, neu ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae llawer o’r blogiau a welir ar y safle hon yn canolbwyntio ar gofebau capeli, ond y mae hefyd enghreifftiau o flogiau eglwysi, gweithfeydd ac ysgolion.

Wrth sylwi ar fel mae pethau heddi, mae’n amlwg nad yw llawer o’r sefydliadau a welwyd yn 1914-18 yn bodoli bellach. Caeodd llawer o gapeli ac eglwysi eu drysau; mae gweithfeydd wedi cau ac ysgolion wedi symud o’u safleoedd a chael eu huno ag eraill. Weithiau diogelwyd y cofebau hyn pan symudodd y sefydliad – e.e. gan gapel ac eglwys pan ail-leolwyd yr achos – ond yn aml fe’u collwyd. Er enghraifft, ychydig o gofebau pyllau glo a ddiogelwyd, ac er bod 400 o byllau yn ne Cymry yn ystod Rhyfel 1914-18, gwyddys am leoliad llai na dwsin o’r cofebau.

Bu’r un math o leihad ymhlith clybiau Cymru. Goroesodd rhai heb fawr o newid, megis clwb rygbi Casnewydd; saif gatiau’r clwb heddi fel cofeb trawiadol i’r Rhyfel Byd Cyntaf. Mae eraill wedi diflannu dros y blynyddoedd.

Un math o glwb a welwyd yn aml yn ardaloedd diwydiannol Cymru oedd clybiau’r pleidiau politicaidd. (Y reswm arbennig am lwyddiant y clybiau hyn oedd Deddf Cau’r Tafarnau ar y Sul 1881, a welodd tafardai’n cau ar y Saboth tra bod clybiau’n dal â’r hawl i agor ac yfed alcohol ar y Sul.) Cwestiwn diddorol yw holi pa mor wleidyddol oedd y clybiau hyn gan mai clybiau Ceidwadol oedd llawer ohonynt , er bod rhai yn arddel yr enw ‘Constitutional Clubs’. Mae’n amheus a fyddai’r mwyafrif a fynychai’r clybiau hyn yn pleidleisio i’r Torïaid, ac mae awgrym eu bod yn fwy poblogaidd a bywiog po gryfaf y byddai’r blaid Lafur yn yr ardal. Ceir awgrym hefyd eu bod yn apelio at ddynion oedd yn awyddus i wella’u safle mewn cymdeithas, neu gael eu gweld fel rhywrai oedd yn uwch eu statws nag eraill.

Adwaenid y clwb ar Walter Road, Abertawe fel y ‘Salisbury Club’, wedi cael ei enwi ar ôl y Prifweinidog Ceidwadol yr Arglwydd Salisbury a arweiniai’r wlad yn ystod y rhan fwyaf o’r cyfnod 1885-1902. Mae’n amlwg fod llawer yn aelodau ohono o oedran gwirfoddoli i ymladd gan fod papur lleol yn Chwefror 1916 yn enwi 170 o’r aelodau oedd yn gwasanaethu yn y fyddin (gan gynnwys dau, sef L. Robberechts ac Henri Lefeuvre, a wasanaethent ym myddin Ffrainc).

 

Dywed adroddiad ar ôl y rhyfel fod cyfanswm o 243 o aelodau’r clwb wedi gwasanaethu yn y fyddin a bod bwriad i cynnwys eu henwau ar Rhestr Anrhydedd – ond ni oroesodd, er bod Cofeb Anrhydedd i’r 28 aelod a fu farw wedi goroesi. Fe’i dadorchuddiwyd yn Rhagfyr 1919 ond wedi i’r clwb gau ychydig o flynyddoedd yn ôl, fe’i symudwyd i storfa yn perthyn i Amgueddfa Abertawe.

 

Mae adroddiadau cyfoes o fisoedd cynnar y Rhyfel yn dangos yn glir y gallai’r clybiau politicaidd fod yn ganolfannau ricriwtio, gyda’r asiantau politicaidd lleol yn yn ceisio sicrhau y byddai llawer o’i ‘dynion hwy’ yn ymuno. Felly ceir adroddiad yn y Rhondda Leader ym mis Medi 1914 yn nodi ymffrost yr asiant Ceidwadol fod dros 600 o ddynion eu clybiau hwy wedi ymuno â’r fyddin, ond fe gyfrannodd Llafur nifer sylweddol o wirfoddolwyr hefyd.

Un o’r clybiau hyn yn y Rhondda oedd ‘Tylorstown Workingmen’s Conservative Club’. Wedi diwedd y Rhyfel, comisiynodd y clwb gofeb anrhydedd gywrain yn enwi pawb o’r clwb a aeth i’r Rhyfel. Cofnodwyd enwau 17 a fu farw a 98 a wasanaethodd yn y drin ond a ddychwelodd adre – pedwar o rhain wedi rhoi gwasanaeth nodedig.

Ar waelod y gofeb, nodir mai ‘W. T. Maddock & Co., Designers and Illuminators, Ferndale’ a’i lluniodd. Yn wahanol i nifer o gofebau Cymru ag arnynt delweddau Cymreig gwahanol (megis Dreigiau, Cennin a Chennin Pedr), delwedd o Britannia, a Jac yr Undeb ar ei tharian a welir ar ochr chwith y gofeb hon. Uwchben, gwelir fflagiau rhai o’r cynghreiriaid (America, Ffrainc, Gwlad Belg a’r Eidal) wrth ochr Baner yr Undeb a Lluman y Llynges.

Mae’r darlun o’r Clwb a oedd uwchben y cyfan wedi dirywio. Nid yw’r clwb a safodd gyferbyn â’r eglwys yn Tylorstown yn bod mwyach a chedwir y gofeb yn yr eglwys.

 

 

 

 

 

Un Clwb Ceidwadol sy’n dal i fodoli yw hwnnw yng Nghaerffili; ond y ‘Constitutional Club’ yw’r enw uwchben y gofeb.

Prydeinig yw’r geiriad: THOSE WHO LIVED/ AND THOSE WHO DIED/ THEY WERE ONE IN NOBLE PRIDE/ BRITONS ARE THEY/ BRITONS EVERY ONE. Ceir enw deg a fu farw, a 143 a wasanaethodd yn y drin ond a ddychwelodd adre yn ddiogel.

 

 

 

 

 

 

 

Enwi’r ‘Constitutional Club’ wna’r gofeb anrhydedd yng nghlwb y Ceidwadwyr ym Merthyr Tudful. Ceir 9 enw o’r sawl a fu farw ond enw 101 a ddychwelodd adre. Mae rhywbeth mawreddog yn perthyn i’r gofeb hon hefyd, gyda phileri clasurol ac angylion bob ochr i’r enwau.

Mae’n rhannu llawer o’r nodweddion a berthyn i gofeb Zoar Merthyr.

 


Gellir cael mwy o wybodaeth am y gwŷr a goffeir ar Glwb Salisbury, Abertawe ar wefan http://www.walesatwar.org/en/memorial/detail/1619 . Ni cheir adysgrif o gofebau anrhydedd Caerffili a Merthyr hyd yn hyn, ond gwelir adysgrif o’r enwau ar gofeb clwb Tylorstown isod.

KILLED IN ACTION/

Pte Rees Burton, RFA

Pte D. M. Davies, 9th Welsh

Pte Owen Davies, RWF

Pte Morgan Davies, RWF

Sgt John C. Faulkner, 57th MGC

Pte Wm. Harris, 3rd Welsh

Pte John Kew, 12th YR

Pte Evan Lloyd, Dorsets

Pte Evan Morgan, 3rd Welsh

Pte Regd. Maslin, 11th Welsh

Pte William Moore, RWF

Sgt William Peploe, RWF

Cpl Thomas Penny, 9th Welsh

Cpl Samuel Pendry, 15th Welsh

Sgt Ebenzer Rees, 6th Welsh

Pte Wm. L. Williams, 23rd Welsh

Pte Danl. Williams, RWF

SERVED WITH DISTINCTION Pte Jehu Eastment R.E. Pte David Danl Jones ASC Pte. Richard Owen R.W. Pte James Tustin ASC

Sgt Taff Rogers DCM & Bar,MM Pte Benj Francis 10th Welsh Pte D.T.Jones MGE Sgt Alfred Parry GG Pte John Tudor KOYLI

Sgt Tom Biles DCM MM RE Pte.Stephen Fowler RAST Pte William Jones 16thWelsh Pte George Page RASC Pte Owen Thomas ME

Sgt David John Evans MM SLancs Pte John Fowler RFA Pte William Jones 15thWelsh Cpl Harry Patten Sth Lancs Sgt Harry Williams S Lancs

Sgt Harry Webber MM 14th Welsh Pte Robert Fowler RASC Pte D.J.Jones .13thWelsh Pte Thos Phillips 10th Welsh Sgt Robert Williams S Lancs

Non Com Officers & Men Pte George Ferris 3rd Welsh Pte A.Jeffries 10th Welsh QMS J.H.Price Welsh Sgt Richard Williams 15th Welsh

L.Cpl Oliver Bath 12th Welsh Pte Thomas Farrell RHA Pte Llewellyn Jones 1st Welsh Pte Evan Pyne Welsh Sgt Albert Watts 10th Welsh

Pte Thos Burns Welsh Horse Pte Charles Guy SLI Sgt Hugh Jenkins RFA Cpl George Prosser 17th Welsh Pte Chas Walters RFA

Pte Harry Bulley ASC Pte Albert Gazzard 5th Welsh Pte G.H.Jenkins ASC Pte Gomer Rees 10th Welsh Dvr W.Williams RASC

Pte Jas McCardle RM Pte Wm Gazzard 10th Welsh Pte Thos.Jenkins 13thWelsh Pte Rees Reynolds 1st Welsh Sgt Robert Welsh ASC

Pte Geo Cooksley 1st Welsh Pte J.H.Griffiths RE Pte George King 3rdWelsh Pte William Reece SLI Sgt D.J.Williams 15th Welsh

QMS Geo Winter RE Pte Edwd Griffiths WG Sgt Arthur Lord RFA Pte William Rees RWF Sgt Gus Williams .15th Welsh

Sgt D.O.John S.Lancs Pte William Harris 17th Welsh Pte Arthur Lee S.Staffs Cpl Bert Stockwell S Lancs Pte William Woodland 7th Gloucesters

Pte Thos J.Jones . ASC Pte Alfred Hughes 5th Welsh Pte Walter Lovett WG Sgt John S.Sweet ASC Pte Richd Williams S Lancs

Pte Christmas Davies..KRRC Pte Joseph Hughes 5th Welsh Pte R.C.Martin Welsh Cpl John Sandiland S Lancs Pte Sidney Webber S Lancs

Pte Morgan Day 3rd Welsh Pte Fred Hobbs RHA Pte George Morgan RE Pte Gomer Stephens RWF Pte W.J.Watts RWF

Pte Gwilym Evans 3rd Welsh Pte D.O.Harris RAMC Pte W.J.Evans YR Pte Abraham Smith RWF Pte Percy White ASC

Edwin Edwards HMS Pembroke Pte Herbert Harris KOYLI Pte Tom M.Morgan HSLI Sapper Herbert Smith RE Sgt James Williams ASC

Pte W.H.Edwards RWF Pte Robt J.Hughes 11th Welsh Pte Dan Morgan S.Lancs Pte Ernie Smith .ASC Pte Daniel Williams ASC

Pte Wm Evans DYLI Sgt Lemuel Jones RAMC Pte Stephen Morris RFA Pte Idwal Thomas 20th Batt TC Pte Samuel Young Welsh

 

Ebrill 18th, 2019

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Yn ddiweddar derbyniais gopi o gofeb y sawl a weithiodd cyn 1914-18 i gwmni British Mannesmann yn Glandŵr, Abertawe (gyda diolch i Bernard Lewis a Pam McKay). Mae’r gwaith wedi hen fynd, ynghyd â’r gofeb, mae’n debyg. Fodd bynnag, cadwodd deulu Hubert McKay doriad o’r South Wales Daily Post o 1922 neu 1923 sy’n adrodd am ddadorchuddio’r gofeb. Gwelir bod y teulu wedi rhoi ‘X’ wrth ochr enw Hubert.

 

Mae gweld fod 58 wedi eu lladd yn y Rhyfel yn syndod – a mwy na hynny, mae’n hynod o drist. Roedd 1,600 o wŷr yn gweithio yn y cwmni yn 1914, ac felly bu farw un o bob 27 fel canlyniad i’r Rhyfel.

 

Wrth edrych y tu hwnt i’r rhifau, mae’n amlwg fod mwy i’r stori na hynny. Roedd papurau newydd Abertawe, a gredai ar y pryd fod y Rhyfel yn gyfiawn, yn frwdfrydig i roi cyhoeddusrwydd i’r cwmnïau a wnâi fwyaf i annog eu gweithwyr i wirfoddoli i ymuno â’r fyddin. Cyhoeddent rhestrau yn dangos faint o ddynion a ymunodd o’r gwahanol weithfeydd, ac enillydd y ‘gystadleuaeth’ hon oedd Cwmni British Mannesmann. Ar restr y Cambrian Daily Leader ar 14 Medi 1914 ceir enwau 210 o weithwyr y cwmni oedd yn ‘gwneud eu dyletswydd’. Mae llawer o’r enwau hyn – yn cynnwys Hubert McKay – ar rhestr y sawl a fu farw.

 

Felly pam oedd dynion y cwmni hwn mor awyddus i wirfoddoli? A oes ganddo unrhyw beth i wneud â’r ffaith fod prif weithle’r cwmni yn yr Almaen? Mae adroddiad mewn papur newydd ar ddechrau’r Rhyfel yn dweud fod dau fab Mr Roeder, rheolwr y gweithle, yn dychwelyd i’r Almaen i ymladd dros eu gwlad. Gan dderbyn fod pwysau ar y cwmnïau i ddangos eu ffyddlondeb i’r Brenin ac i’r Wlad, a olygai hynny fod gweithle Mannesmann yn eiddgar i weld cymaint ag y gellid o wirfoddolwyr yn ymuno â’r fyddin?

Cadwodd y teulu McKay y toriad o’r South Wales Daily Post 18 Hydref 1917 oedd yn cofnodi marwolaeth Hubert, a laddwyd ar 9 Hydref yng Ngwlad Belg. Ysgrifennodd swyddog iddo farw ‘dros yr achos ac er clod i’w gatrawd’. Ni wyddys pa le y mae ei fedd, ond ceir ei enw ar Gofeb Tyne Cot.

 

 

Ceir gwybodaeth am lawer o’r dynion eraill ar dudalennau papurau newydd Abertawe (sydd ar gael ar y we). Lladdwyd John M. Price ar Ddydd Calan 1915 yn Festubert. Bu farw William Doel gerllaw Loos ar 11 Mai 1916, a’i frawd Sydney yn ymgyrch y Somme ar 28 Medi 1916. Lladdwyd Oswald Murphy ar 27 Rhagfyr 1916. Roedd Frederick Woolard (a elwir Fred Wallard yn y papur) ar y llong Laurentic pan suddwyd hi ar ôl taro dau mine ar 25 Ionawr 1917.

Y mae hefyd nifer o ddynion a weithiai ar un adeg i Mannesmann na welir eu henwau ar y gofeb hon. Gwasanaethodd James Keefe yn Rhyfel y Boer, gan ymuno â’r fyddin eto fel hyfforddwr, ond bu farw o ryw aflwydd yn mis Tachwedd 1915. Pedair ar bymtheg oedd Richard William Thomas pan laddwyd ef yn Fflandrys yn Hydref 1917. Ugain oed oedd Thomas Ivor Jones pan fu farw ar Ffrynt y Gorllewin ym Medi 1918.

Coffeir y mwyafrif o’r gŵyr a enwir yma ar Cenotaph Abertawe, lle enwir 2,274 a laddwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae’r darlun a welir uchod yn dangos enw William Henry Phelps, a lladdwyd yn y cyrch ar Mametz Wood ar 10 Gorffennaf 1916, tra’n gwasanaethu gyda 14eg Bataliwn y Gatrawd Gymreig (y ‘Swansea Pals’). Caiff ei goffáu hefyd ar gofres capel yr Annibynwyr yn Carmarthen Road, Abertawe.

Ceir enw Oswald Murphy ymysg y 120 o enwau sydd ar gofeb Eglwys Gadeiriol (Babyddol) St Joseph.

Un a goffeir mewn capel arall yw David James Jones a enwir ar gofeb Caersalem Newydd, Treboeth. Fe’i lladdwyd pan suddwyd H.M.S. Genista gan long tanfor yn Hydref 1916. Dywed y papur newydd ei fod ‘yn llanc addawol iawn y disgwylid iddo gael gyrfa lwyddiannus. Roedd yn hynod boblogaidd a bydd cylch eang yn galaru ar ei ôl.’ I gael rhyw syniad o effaith y rhyfel ar weithwyr cwmni Mannesmann gellir cynyddu’r teimlad hwnnw am un person 58 gwaith, a mwy.

 

Mehefin 11th, 2018

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Yn ddiweddar fe dderbyniais gan y Parch. Jennie Hurd lun o gofeb mewn capel Cymreig: capel y Wesleaid a adnabuwyd adeg y Rhyfel Mawr fel Cefnblodwel. Mae hon yn ddigon nodweddiadol o’r fath o gofebau sydd i’w darganfod mewn capeli cefn gwlad Cymru: slab o farmor gyda manlylion ddau aelod a fu farw.

 

Dyma’r testun:

Er Serchus Coffawdwriaeth am

Pte WILLIAM TANAT JONES

GLAN-YR-AFON

YR HWN A GWYMPODD AR FAES Y RHYFEL YN RONSEY, FFRAINC, MEDI 18fed 1918, YN 31 MLWYDD OED.

HEFYD Pte JOHN HUGH WOODING, SYCAMORE COTTAGE, MOELYDD.

A GWYMPODD AR FAES Y RHYFEL YN FFRAINC, AWST 30ain 1916, YN 23 MLWYDD OED.

_____________________________

“CARIAD MWY NA HWN NID OES GAN NEB”.

______________________________

RHODDASANT EU BYWYD ER MWYN CYFIAWNDER, RHYDDID, A CHREFYDD.

 

Er bod y dyfyniad o’r Beibl (Ioan 15:13) yn un sydd i’w weld yn ddigon aml ar gofebau capeli Cymru, mae’r llinell olaf sydd yn cyhoeddi’n uniongyrchol bod y dynion wedi gwneud aberth dros ‘Gyfiawnder, Rhyddid a Chryefydd’ yn ddatganiad cryfach nag a welir fel arfer,

 

Mae’n hawdd i ddarganfod y ddau ddyn ar wefan y CWGC. Fe goffair John Hugh Wooding ar gofeb enfawr Thiepval, yn ardal y Somme, Ffrainc. Bu farw tra’n gwasanaethu gyda’r King’s Shropshire Light Infantry.

 

Fe gladdwyd William Tanat Jones ym mynwent Ronssoy yn Ffrainc, yn ardal y Somme (sylwer bod y sillafiad yn anghywir ar y gofeb yn y capel). Roedd yntau’n gwasanaethu gyda 25ain Gatrawd y Royal Welsh Fusiliers.

 

Gellir dod o hyd i wybodaeth am William mewn ambell i bapur newydd Cymreig. Ceir adroddiad yn y Llangollen Advertiser, 11 Hydref 1918, am sut y cyhoeddwyd ei farwolaeth yn yr eglwys yn Llanyblodwel:

On Sunday morning the Vicar (the Rev. J. Allen Jones) referred in feeling terms to the death in action on the west front of Pte. William Tanat Jones, Tyissa, who a month ago was at home on leave, and to the death of Arthur Lewis, The Stores, Porthywaen, who was killed in action in the recent Bulgarian fighting. The whole parish will lament their loss. The organist (Mr T. B. Griffiths) played the Dead March in “Saul.”

 

Ceir ddau adroddiad amdano yn Y Gwyliedydd Newydd (papur newydd wythnosol y Wesleaid Cymraeg). Yn gyntaf cofnodwyd ei briodas, yng nghapel Cefnblodwel ar 4 Ionawr 1916, i Miss Helena Jones, merch Mr a Mrs Jones, Ty Isa. Nodwyd bod William yn gwasanaethu gyda Iwmyn Trefaldwyn (Montgomery Yeomanry: uned a fyddai’n gael ei ad-drefnu yn 1917 fel 25ain Fataliwn y RWF).

 

Yna ceir adroddiad manwl am ei farwolaeth yn rhifyn 6 Tachwedd 1918

 

CEFNBLODWEL

Prudd iawn gennym orfod cofnodi marwolaeth Mr W. Tanat Jones, annwyl briod Mrs Tanat Jones, Ty Isa, a mab Mr a Mrs Wm. Jones, Glanyrafon. Cwympodd ein cyfaill yn y frwydr yn Ffrainc, Medi 18, er tristwch mawr i’w deulu, a’i gyfeillion. Ymunasai a’r fyddin yn gynnar yn y Rhyfel, a bu am oddeutu dwy flynedd ar y maes ym Mhalestina a llawen oedd clywed amdano yn dod o bob brwydr yn ddianaf. Yn ystod y flwyddyn hon symudwyd ef o’r Dwyrain i Ffrainc. Ym mis Awst cafodd ddod adre am dro, a llawen oedd pawb o’i weled yn edrych mor iach, a siriol. Ond ymhen pythefnos ar ôl dychwelyd i’r maes cafodd ergyd farwol, a chladdwyd ef yn barchus yng nghladdfa gyhoeddus Royssons.

Nos Wener, Hydref 18, cynhaliwyd oedfa goffa amdano yng nghapel Cefnblodwel. Pregethodd y Parch Evan Roberts, Croesoswallt, i gynulleidfa fawr gan gyfeirio at gymeriad a gwaith ein cyfaill.

Dyn ieuanc tawel ac enciliol oedd W.T.Jones, ond un a hoffid gan bawb a’i hadwaenai. Yr oedd bob amser yn barod i wneud cymwynas. Tystia’r bechgyn oedd yn ei ymyl yn y fyddin eu bod wedi colli cyfaill cywir iawn. Carai achos Cefnblodwel yn fawr, a disgwylid pethau mawr oddiwrtho pe cawsai ei arbed. Dyma un arall o wyr ieuanc gobeithiol wedi ei aberthu ar allor rhyfel. Huned yn dawel yn ei lannerch bell a chwythed yr awelon yn dyner dros fangre ei fedd. Cydymdeimlwn yn ddwys a’i briod ieuanc a’i rieni, a’i frawd a’i chwiorydd. Cysured yr Arglwydd hwy yn eu trallod.

 

Fodd bynnag, wrth geisio dod o hyd i gapel Cefnblodwel ar restr y Comisiwn Brenhinol o gapeli Cymru, fe gafwyd problem: nid oedd y fath gapel ar y rhestr. Wrth chwilio ymhellach fe ddaeth y rheswm yn amlwg: mae’r adeilad yn tipyn yr ochr arall i’r ffin, chwe milttir i’r de-orllewin o Groesoswallt.

 

Wrth chwilio ar y we am fwy o wybodaeth am y ddau ddyn, fe ddaw rhai eitemau diddorol I’r golwg. Coffäir William Tanat Jones ar garreg fedd ei rieni (William ac Ann Jones) yn Nantmawr – mae’r aarysgrifen yn y Gymraeg er bod Nantmawr yn Swydd Amwythig.

 

Hefyd yn Nantmawr, ceir Rhestr Anrhydedd i gyn-ddisgyblion yr ysgol leol a wasanaethodd yn y Rhyfel Mawr, gan gynnwys enw John Hugh Wooding. Ceir mwy o wybodaeth amdano fan hyn.

 

Nid yw’n ymddangos bod yr un ohonynt wedi’i gynnwys yn ‘Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru’, a gomisiynwyd yn 1928 (er y dylai William Tanat Jones wedi cael ei gynnwys yn rhinwedd y ffaith ei fod yn gwasanaethu mewn Catrawd Cymreig).

 

Bellach cynhelir y gwasanaethau yng nghapel Cefnblodwel yn yr iaith Saesneg, er bod yr achos o hyd yn perthyn i Gylchdaith Cymru y Methodistiaid. Mae’n dangos sut all ardaloedd ar y ffin gael syniadau hyblyg, diddorol am eu hunaniaeth, heb unrhyw broblem gydag uniaithu â ‘Chymru’ a ‘Lloegr’.

 

Ebrill 27th, 2018

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Datblygwyd adnoddau pellach sy’n datgelu peth o’r wybodaeth a ddaeth i’r golau wrth astudio’r cofebau a’r rhestrau anrhydedd yng Nghymru.

Wedi ei ariannu gan y Living Legacies 1914-18 Engagement Centre, y mae canolfan Data Digitisation and Analysis ym Mhrifysgol Queen’s, Belfast, wedi defnyddio’r wybodaeth a gasglwyd gan brosiect ‘Cofebau Rhyfel Cymru’ a phrosiect ‘Cofebau Rhyfel Powys’ i greu map sy’n dangos ble gwelir y cofebau hyn. (Mae’r dotiau du yn dod o brosiect Powys a’r gweddill o ‘Cofebau Rhyfel Cymru’).

Mae’r rhan fwyaf o’r cofebau a ystyrir yma yn dod o gapeli, ond ceir hefyd enghreifftiau a ddaw o eglwysi, ysgolion, clybiau a mannau gwaith.

Gall y cofebau hyn ddatgelu llawer am yr effaith a gafodd y rhyfel ar gymunedau lleol a sut dewiswyd cofio digwyddiadau 1914-1919 a’r rhai a gollwyd ar faes y gad. Maent yn amrywio llawer yn eu cynllun, y dewis o eiriau i ddisgrifio’r sawl a goffeir, a pha mor gynhwysol ydynt yn eu dewis o’r merched a’r bechgyn i’w cofio a’u anrhydeddu.

Tra bod rhai rhestrau o anrhydedd yn cynnwys delweddaeth militaraidd, y mae cofebau eraill yn gwahaniaethu yn eu barn am yr angen i fynd i ryfel. Gwelir un enghraifft amlwg o’r gwahaniaethau hyn wrth gymharu dewis Tabernacle Pontypridd (i’r chwith) a Bethel Llangyfelach (i’r dde).

Mae Tabernacl Pontypridd yn canmol rhinweddau marw er lles y wlad – mae’r darn barddoniaeth yn cyflwyno safbwynt mam sy’n dweud wrth ei mab: “Dy fam wyf fi, a gwell gan fam, it golli’th waed fel dwfr, Neu agor drws i gorff y dewr, Na derbyn bachgen llwfr.” Mae Bethel Llangyfelach ar y llaw arall yn dyfynnu o deyrnged R.Williams Parry i Hedd Wyn y bardd ifanc a fu farw yn Passchendaele: “Garw rhoi’r pridd i’r briddell, mwyaf garw marw ’mhell”

Y mae’r map yn dangos ystod eang o wahaniaeth yn yr hyn y mae cymunedau am gyfnodi am y rhai a wasanaethodd yn y lluoedd arfog. Mae rhai, fel yn y Tabernacl (uchod), yn cynnwys lluniau. Dewis eraill yw nodi dim ond cyfenw ac enw bedydd (neu prif lythrennau’r enw). Arfer eraill o’r cofebau a’r rhestrau anrhydedd yw cofnodi lle roedd y milwyr a’r morwyr yn byw, neu eu rhanc, neu’r dyddiad a’r lle ble lladdwyd hwy.

Mae’r map hefyd yn dangos pa ardaloedd ddewisodd goffáu y merched a gyfrannodd i waith y rhyfel. Mae’n ymddangos mai tua thraean o gofebau capeli yng Nghymru a gynhwysodd enwau’r merched hyn ynghyd â’r dynion. Mae rhai o’r capeli a wna hyn mewn clystyrau – fel y rhai yn ardal Pont-y-pwl. Gwna’r map hi’n hawdd i adnabod y clystyrau hyn. Yn aml rhestrwyd y dynion ar wahân i’r merched, fel yn achos Capel-y-Garn, Bow Street ger Aberystwyth.

Enwir y chwiorydd Hannah a Rebecca Rees fel nyrsus ar waelod y rhestr yn y gornel dde. Yn achlysurol gwelir enw merch ymhlith y rhai a syrthiodd. Roedd Janet Jones o Lanrwst, Lluesteiwraig (Quarter Mistress) gyda’r Lluoedd Awyr. Ar rhôl anrhydedd y Lleng Brydeinig yn Llanrwst, gwelir ei henw ymhlith y dynion a syrthiodd.


Nodwedd arall o’r map yw ei fod yn tynnu sylw at y cofebau a’r rhestrau anrhydedd hynny sy’n coffáu y sawl a wasanaethodd gyda milwyr tramor. Gyda lluoedd Canada neu Awstralia y gwasanaethodd y mwyafrif er bod nifer llai wedi gwasanaethu gyda’r Ghurkas, Seland Newydd a De Affrica. Y gofeb sy’n coffáu y nifer fwyaf o ddynion a syrthiodd tra’n gwasanaethu gyda lluoedd tramor yw Cofeb Rhyfel Ysbyty Crucywel. Allan o gyfanswm o 67 a syrthiodd tra’n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd 8 ohonynt wedi cael eu lladd tra’n ymladd gyda lluoedd tramor (dau o Ganada, tri o Seland Newydd a thri o Awstralia). Mae cyfartaledd uchel o ddynion a wasanaethodd gyda lluoedd tramor yn cael eu coffáu yng Nghapel Seion, Llangollen – 3 allan o 12, sef chwarter y rhai a wasanaethodd. Ymladdodd un gyda milwyr Awstralia, un arall gyda lluoedd Canada a’r trydydd gyda byddin De Affrica.

Ardaloedd cymharol wledig yng Nghymru yw Crucywel a Llangollen a dichon fod yy map yn gallu datgelu rhywbeth am batrymau ymfudo o Gymru ar droad yr ugeinfed ganrif. Mae hefyd yn dangos fod y sawl a ymfudodd wedi dal cysylltiad â’r famwlad. Ymfudodd un a goffeir o Langollen ddeng mlynedd cyn dechrau’r Rhyfel, ond roedd yn dal i gael ei ystyried yn un o fechgyn Llangollen a chafodd ei enw ar y Rhol Anrhydedd.

 


Mae cofeb Capel y Bedyddwyr High St. Abersychan yn crynhoi llawer o’r themâu a adlewyrchir yn y ffynhonnell hon. Cyflwynir y Rhol Anrhydedd ‘i’r sawl a gynorthwyodd yr Arglwydd yn erbyn y mawrion yn yr Ymdrech Fawr i ddiogelu delfrydau sanctaidd gwareiddiad’, sy’n dangos nad oedd unrhyw amheuaeth pan comisiynwyd y gofeb pa ochr oedd yn iawn yn y Rhyfel. Rhestrir wyth o ddynion a laddwyd ynghyd â 70 o wŷr a 7 o ferched a wasanaethodd. Roedd un o’r dynion yn gwasanaethu gyda’r Awstraliaid ac un gyda’r adran feddygol ym myddin Canada.

 

 

 

 

 

 

Hyd yn hyn y mae Prosiect Cofebau Cymru wedi cofrestru dros 160 o gofebau a bron i gant rhol anrhydedd ar draws Cymru. Maent yn cynnwys amrywiaeth – o frasgopi drafft o Rol Anrhydedd, fel honno yn Eglwys St Cross, Llanllechid ger Bangor, i gerflun gan y cerfluniwr enwog, Mario Rutelli o’r Eidal yn Tabernacl, Aberystwyth.

Mae defnyddiau’r map ar-lein yn dangos y ffyrdd gwahanol o goffáu y rhai o Gymru a wasanaethodd yn y Rhyfel. Mae’n dangos ble gwneuthpwyd y rholiau anrhydedd, a’r mannau lle mae cofebau yn unig yn fwy cyffredin. Mae’n rhoi cipddarlun o batrymau mudo ar droad y ganrif ac yn dangos pa gymunedau gredai fod cyfraniad y merched lleol i’r ymdrech yn werth ei gofio.

Chwefror 21st, 2018

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Dyma ddelweddau o gofebau’r Rhyfel Mawr o gapeli Cymru, sy’n cael eu crybwyll ym mhennod gan Gethin Matthews:
Gethin Matthews, ‘Angels, Tanks and Minerva: Reading the memorials to the Great War in Welsh chapels’ yn Martin Kerby, Margaret Baguley a Janet McDonald (goln.) The Palgrave Handbook of Artistic and Cultural Responses to war.

King’s Cross (Annibynwyr), Llundain:

 

Maes-yr-Haf (Annibynwyr), Castell-Nedd:

   

 

Mynyddbach (Annibynwyr), gogledd Abertawe – ‘Rhestr Anrhydedd’ Chwefror 1916:

Mynyddbach (Annibynwyr), gogledd Abertawe – ‘Rhestr Anrhydedd’ 1921:

United Methodist, Castell-Nedd:

Blaina Primitive Methodist:

Adulam (Bedyddwyr), Bonymaen, gogledd Abertawe:

Chwefror 7th, 2018

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Wrth i brosiect ‘Cofebau Cymru i’r Rhyfel Mawr’ gasglu gwybodaeth am y cofebau sydd ar hyd a lled y wlad, mae wedi dod yn amlwg bod ardaloedd gwahanol o Gymru gyda phatrymau gwahanol o goffáu. Er enghraifft, mae’n hawdd gweld (ac egluro) bod mwy o gofebau yn yr ardaloedd diwydiannol na sydd yn y Gymru wledig. Er bod nifer o eithriadau, fel rheol mae’r cofebau rhyfel yng nghefn gwlad Cymru yn llai niferus a chyda llai o enwau arnynt – mae hyn yn amlwg oherwydd roedd llai o boblogaeth yn y parthau hynny.

O fewn y Gymru ddiwydiannol neu drefol, ceir nifer o batrymau diddorol – hynny yw, rhai ardaloedd lle roedd y proses o goffáu yn fwy amlwg nag eraill. (Wrth gwrs, un ffactor mae’n rhaid ei ystyried yw nad yw’r cofebau wedi goroesi i’r un graddau ym mhob man, a bod rhai rhannau o Gymru lle mae’n ymddangos bod mwy wedi eu colli na sydd wedi eu cadw). Bydd yr erthygl hon yn canolbwyntio ar Dreforys, gogledd Abertawe, ardal ag oedd â chasgliad niferus o gapeli’r Anghydffurfwyr yn 1914.

Dengys y map uchod sut y dosbarthwyd y capeli (gan gynnwys data Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru). Erbyn hyn mae rhai o’r rhain wedi cau ac eraill wedi uno, ond erys nifer o’u cofebau o hyd.

Gan fod cynifer o gapeli mewn un ardal, roedd elfen o gystadleuaeth rhyngddynt ac rydym yn gallu gweld hyn yn amlygu ei hun yn y cyfnod 1914-18 pan godwyd cwestiynau am nifer y dynion oedd wedi gwirfoddoli o bob gynulleidfa. Ymdrechodd pob sefydliad i ddangos eu bod yn ‘gwneud eu rhan’ dros ymdrech y rhyfel, ac felly fe geision nhw gael cyhoeddusrwydd am y nifer o ddynion a oedd wedi ymuno â’r Lluoedd Arfog. Er enghraifft, dywedodd un adroddiad papur newydd yn 1916 er nad Carmel oedd â’r gynulleidfa fwyaf yn Nhreforys, ‘[it] has the good record of having 36 of its members and adherents with the Colours’ (Herald of Wales, 22 Ionawr 1916, t.8).

 

 

 

Dyma un enghraifft o ‘Restr Anrhydedd’ a gadwyd gan Philadephia, capel y Methodistiaid Calfinaidd. Mae’n debyg y dangosodd y rhan fwyaf o gapeli lleol Rhestr Anrhydedd yn debyg i hon wrth i’r rhyfel barhau.

 

Fodd bynnag, nid yw’r rhan fwyaf ohonynt wedi goroesi oherwydd wedi terfyn yr ymladd fe’u rhoddwyd o’r neilltu wrth i gofebau mwy addurnedig gael eu comisiynu.

 

Un peth sydd yn amlwg wrth edrych ar y cofebau isod yw bod un artist lleol wedi cynllunio nifer ohonynt. W. J. James o Benrhiwforgan, Treforys, a gynlluniodd pob un o’r isod: o’r chwith ar y top, ac yn null y cloc – Soar; Carmel; Tabernacl, Treforys; Tabernacl, Cwmrhydyceirw a Seion. Ym mhob un mae llun o’r capel yn y canol tua’r top gyda Jac yr Undeb a’r Ddraig Goch ar y naill ochr.

Mae cynllun y Rhestr Anrhydedd yn y Tabernacl (ar Stryd Woodfield – capel sy’n enwog fel un o’r mwyaf mawreddog yng Nghymru) yn hynod o ddiddorol. Arno ceir arwyddair y Gatrawd Gymreig, “Gwell Angau na Chywilydd” mewn pedair iaith (Saesneg, Cymraeg, Ffrangeg a Fflemineg) a deg o luniau militaraidd, gan gynnwys delweddau o ynnau peiriant a thanciau.

Yn ogystal â’r Rhestr Anrhydedd, mae gan y Tabernacl, capel y Bedyddwyr, Cwmrhydyceirw, dabled sydd yn coffáu’r ddau ddyn o’r gynulleidfa a fu farw.

Nid oes Rhestr Anrhydedd wedi goroesi ym Methania (Methodistiaid Calfinaidd) – er bod Adroddiad Blynyddol 1919 yn rhoi gwybodaeth am y 55 o ddynion y capel a wasanaethodd yn y rhyfel. Ar un ochr o’r pulpud ceir cofeb farmor i’r 10 o ddynion a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Yna, ar ochr arall y pulpud, mae cofeb debyg i’r 5 a fu farw yn yr Ail Ryfel Byd, fel tystiolaeth drist i’r ffaith nad ‘rhyfel i ddod â phob rhyfel i ben’ oedd y Rhyfel Mawr.

  

Chwefror 5th, 2018

Posted In: Uncategorized

One Comment

Mewn blog cynharach nodwyd rhai enghreifftiau lle coffawyd unigolion ar fwy nag un gofeb. Roedd hyn i’w ddisgwyl os oedd dynion neu ferched yn dal cysylltiad â sefydliad oedd yn awyddus i goffáu’r sawl a ymladdodd ac a fu farw, naill ai wrth i’r Rhyfel fynd yn ei flaen neu ar ei ddiwedd.

Ffordd arall o ddod o hyd i’r cysylltiadau hyn yw drwy edrych ar un gofeb a gweld sawl enw a restrir hefyd  ar gofebau lleol arall. Yn ddiweddar cawsom hyd i ddarlun o gofeb Ysgol Terrace Road i’r Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd yr Ysgol yng nghyffiniau ardal Mount Pleasant.  Mae cofeb yr Ysgol yn cynnwys enwau 65 o ddynion ‘a roes eu bywyd er diogelu Rhyddid yn y Rhyfel Byd Cyntaf, 1914-1918’.

Mae llawer o’r dynion ar y gofeb hon yn ymddangos ar gofebau eraill  yn Abertawe, yn ogystal ag ar Senotaff y ddinas sy’n cofnodi enwau pawb a gollodd ei fywyd. Un enw sy’n werth sylwi arno yw David Dupree  – mae’n ymddangos mewn blog arall ac yn cael ei enwi ar gofeb gwaith Hafod Isha .

 

Y mae enw o leiaf un arall  – sef Malcolm McIndeor – yn cael ei enwi ar gofeb Clwb Salisbury a  safai gynt ar Walter Road.

Caiff pump o’r dynion eu henwi ar gofeb plwy S. Jude (eglwys a leolwyd ar Terrace Road) –

sef Llewelyn Arnold, Felix Edwards, Edward Gamage, Fred C. Thomas a George Fortune, gydag enw’r olaf yn ymddangos hefyd ar gofeb capel y Bedyddwyr, Mount Pleasant.

Mae bron yn sicr mai Richard Brayley yw’r R. Brayley a goffeir yng nghapel Carmarthen Road.

Mae’n siwr y daw mwy o enwau’r gwŷr o Ysgol Terrace Road i’r amlwg wrth edrych yn fanwl ar gofebau lleol eraill.

Awst 12th, 2017

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Mae Rodney Parade bellach yn gartref i Glwb Rygbi Dreigiau Cansewydd a Gwent ond mae’r giatiau mynedfa yn ein atgoffa o hanes y clwb. Codwyd y giatiau er mwyn cofio’r 85 aelod o Clwb Athletaidd Casnewydd a gollodd ei fywydau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Mae nifer fawr o’r enwau yma ar gofebau lleol o amgylch Casnewydd – er enghraifft, coffawyd 18 ar gofeb yn Eglwys St Mark, mae yna pump ar Cofeb Hen Fechgyn Ysgol Uwchradd Casnewydd a tri ar gofeb Capel Methodistiaid Victoria Avenue. Ymladdodd llawer o’r dynion yma gyda’r catrodau lleol – roedd oleuaf 24 gyda’r Monmouthshire Regiment, a roedd oleuaf 18 gyda’r South Wales Borderers.

Evening Express, 12/12/1908, p.2

Ar y llaw arall, cafodd chwech o’r dynion yma ei lladd tra’n ymladd fel aelodau o byddinoedd tramor – tri hefo byddin Canada, ac un yr un hefo byddinoedd Awstralia, Seland Newydd a De Affrica. Mae hyn wrth sgwrs yn awgrymu ei fod nhw wedi ymfudo cyn cychwyn y rhyfel. Ymfudodd pobl am llawer o resymau gwahanol ar droad yr ugeinfed ganrif, ond mae’n rhaid mae’r un o’r achlysuron mwyaf anarferol yw un Philip Dudley Walller.

Cafodd Philip ei eni yn Bath yn 1889, ond symudodd i Llanelli hefo’i rhieni. Dyma lle gychwynnodd ei yrfa rygbi. Roedd yn flaenwr ddawnus, a chwaraeodd ei gêm gyntaf i Gymru pan oedd dim ond yn deunaw mlwydd oed. Disgrifiodd yr Evening Express (12 Rhagfyr 1908, rhifyn pêl-droed, tud. 2) ei llwyddiant fel “phenomenal rise to football fame” – roedd o dim ond wedi cychwyn chwarae i trydydd tîm Casnewydd yn y tymor 1906-07. Yn 1910 cafodd Waller ei ddewis i chwarae i’r Llewod Prydeinig ar daith i De Affrica. Mae’n ymddangos ei bod ef ac aelod arall o’r tîm wedi cael amser mor dda ei fod nhw wedi dewis aros yno. Dywedai erthygl yn yr Evening Express dan y pennawd “Great Loss to Newport Club” (31 Awst 1910, tud. 4) ei fod hi’n “definitely reported that P. D. Waller and Melville Baker, of Newport, who are now with the British team, will remain in South Africa.”

Sefydlodd ei hunain yn Johannesburg, lle ddaeth yn aeold o Gyngor y Dref. Adroddodd y Llanelli Star ei fod wedi ymrestru mewn i’r South African Heavy Artillery yn Awst 1915 oherwydd ei fod o’n “good sport in every sense of th term and full of patriotic fervour, he saw it to be his duty to do something for his Country” (5 Ionawr 1918, tud. 1). Yn wir, roedd y Llanelli Star yn eiddgar i ganu clod i Phil Waller yn gyffredinol: “Personally, he was a charming young man. Of fine physique, abundant fervour, and highly attractive maner, he was a very popular officer, loved by the men and regarded with very great favour by his supervisors.”

Yn anffodus, bu farw Philip Waller tra’n brwydro yn Ffrainc ar 14 Rhagfyr 1917. Claddwyd ym mynwent Cornel Croes Coch yn agos i Arras. Ysgrifennodd y Llanelli Star ei fod hefo “a wide circle of friends who regret his untimely but glorious death.” Rhai misoedd yn ddiweddaraf, adroddodd y Cambria Daily Leader bod ei frawd Richard Percy wedi cael ei lladd ym Montrose – “he had gained his wings as a pilot only a week before his death (3 Mehefin 1918, tud. 3). Nid yw cofeb rhyfel Llanelli yn rhestri enwau’r milwyr a gofiwyd arno, ond mae enwau’r ddau frawd ar Rhestr Cofeb Sir Caerfyrddin.

 

Mehefin 16th, 2017

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Next Page »

© Swansea University

Hosted by Information Services and Systems, Swansea University