• English
  • Cymraeg

Yn ddiweddar fe dderbyniais gan y Parch. Jennie Hurd lun o gofeb mewn capel Cymreig: capel y Wesleaid a adnabuwyd adeg y Rhyfel Mawr fel Cefnblodwel. Mae hon yn ddigon nodweddiadol o’r fath o gofebau sydd i’w darganfod mewn capeli cefn gwlad Cymru: slab o farmor gyda manlylion ddau aelod a fu farw.

 

Dyma’r testun:

Er Serchus Coffawdwriaeth am

Pte WILLIAM TANAT JONES

GLAN-YR-AFON

YR HWN A GWYMPODD AR FAES Y RHYFEL YN RONSEY, FFRAINC, MEDI 18fed 1918, YN 31 MLWYDD OED.

HEFYD Pte JOHN HUGH WOODING, SYCAMORE COTTAGE, MOELYDD.

A GWYMPODD AR FAES Y RHYFEL YN FFRAINC, AWST 30ain 1916, YN 23 MLWYDD OED.

_____________________________

“CARIAD MWY NA HWN NID OES GAN NEB”.

______________________________

RHODDASANT EU BYWYD ER MWYN CYFIAWNDER, RHYDDID, A CHREFYDD.

 

Er bod y dyfyniad o’r Beibl (Ioan 15:13) yn un sydd i’w weld yn ddigon aml ar gofebau capeli Cymru, mae’r llinell olaf sydd yn cyhoeddi’n uniongyrchol bod y dynion wedi gwneud aberth dros ‘Gyfiawnder, Rhyddid a Chryefydd’ yn ddatganiad cryfach nag a welir fel arfer,

 

Mae’n hawdd i ddarganfod y ddau ddyn ar wefan y CWGC. Fe goffair John Hugh Wooding ar gofeb enfawr Thiepval, yn ardal y Somme, Ffrainc. Bu farw tra’n gwasanaethu gyda’r King’s Shropshire Light Infantry.

 

Fe gladdwyd William Tanat Jones ym mynwent Ronssoy yn Ffrainc, yn ardal y Somme (sylwer bod y sillafiad yn anghywir ar y gofeb yn y capel). Roedd yntau’n gwasanaethu gyda 25ain Gatrawd y Royal Welsh Fusiliers.

 

Gellir dod o hyd i wybodaeth am William mewn ambell i bapur newydd Cymreig. Ceir adroddiad yn y Llangollen Advertiser, 11 Hydref 1918, am sut y cyhoeddwyd ei farwolaeth yn yr eglwys yn Llanyblodwel:

On Sunday morning the Vicar (the Rev. J. Allen Jones) referred in feeling terms to the death in action on the west front of Pte. William Tanat Jones, Tyissa, who a month ago was at home on leave, and to the death of Arthur Lewis, The Stores, Porthywaen, who was killed in action in the recent Bulgarian fighting. The whole parish will lament their loss. The organist (Mr T. B. Griffiths) played the Dead March in “Saul.”

 

Ceir ddau adroddiad amdano yn Y Gwyliedydd Newydd (papur newydd wythnosol y Wesleaid Cymraeg). Yn gyntaf cofnodwyd ei briodas, yng nghapel Cefnblodwel ar 4 Ionawr 1916, i Miss Helena Jones, merch Mr a Mrs Jones, Ty Isa. Nodwyd bod William yn gwasanaethu gyda Iwmyn Trefaldwyn (Montgomery Yeomanry: uned a fyddai’n gael ei ad-drefnu yn 1917 fel 25ain Fataliwn y RWF).

 

Yna ceir adroddiad manwl am ei farwolaeth yn rhifyn 6 Tachwedd 1918

 

CEFNBLODWEL

Prudd iawn gennym orfod cofnodi marwolaeth Mr W. Tanat Jones, annwyl briod Mrs Tanat Jones, Ty Isa, a mab Mr a Mrs Wm. Jones, Glanyrafon. Cwympodd ein cyfaill yn y frwydr yn Ffrainc, Medi 18, er tristwch mawr i’w deulu, a’i gyfeillion. Ymunasai a’r fyddin yn gynnar yn y Rhyfel, a bu am oddeutu dwy flynedd ar y maes ym Mhalestina a llawen oedd clywed amdano yn dod o bob brwydr yn ddianaf. Yn ystod y flwyddyn hon symudwyd ef o’r Dwyrain i Ffrainc. Ym mis Awst cafodd ddod adre am dro, a llawen oedd pawb o’i weled yn edrych mor iach, a siriol. Ond ymhen pythefnos ar ôl dychwelyd i’r maes cafodd ergyd farwol, a chladdwyd ef yn barchus yng nghladdfa gyhoeddus Royssons.

Nos Wener, Hydref 18, cynhaliwyd oedfa goffa amdano yng nghapel Cefnblodwel. Pregethodd y Parch Evan Roberts, Croesoswallt, i gynulleidfa fawr gan gyfeirio at gymeriad a gwaith ein cyfaill.

Dyn ieuanc tawel ac enciliol oedd W.T.Jones, ond un a hoffid gan bawb a’i hadwaenai. Yr oedd bob amser yn barod i wneud cymwynas. Tystia’r bechgyn oedd yn ei ymyl yn y fyddin eu bod wedi colli cyfaill cywir iawn. Carai achos Cefnblodwel yn fawr, a disgwylid pethau mawr oddiwrtho pe cawsai ei arbed. Dyma un arall o wyr ieuanc gobeithiol wedi ei aberthu ar allor rhyfel. Huned yn dawel yn ei lannerch bell a chwythed yr awelon yn dyner dros fangre ei fedd. Cydymdeimlwn yn ddwys a’i briod ieuanc a’i rieni, a’i frawd a’i chwiorydd. Cysured yr Arglwydd hwy yn eu trallod.

 

Fodd bynnag, wrth geisio dod o hyd i gapel Cefnblodwel ar restr y Comisiwn Brenhinol o gapeli Cymru, fe gafwyd problem: nid oedd y fath gapel ar y rhestr. Wrth chwilio ymhellach fe ddaeth y rheswm yn amlwg: mae’r adeilad yn tipyn yr ochr arall i’r ffin, chwe milttir i’r de-orllewin o Groesoswallt.

 

Wrth chwilio ar y we am fwy o wybodaeth am y ddau ddyn, fe ddaw rhai eitemau diddorol I’r golwg. Coffäir William Tanat Jones ar garreg fedd ei rieni (William ac Ann Jones) yn Nantmawr – mae’r aarysgrifen yn y Gymraeg er bod Nantmawr yn Swydd Amwythig.

 

Hefyd yn Nantmawr, ceir Rhestr Anrhydedd i gyn-ddisgyblion yr ysgol leol a wasanaethodd yn y Rhyfel Mawr, gan gynnwys enw John Hugh Wooding. Ceir mwy o wybodaeth amdano fan hyn.

 

Nid yw’n ymddangos bod yr un ohonynt wedi’i gynnwys yn ‘Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru’, a gomisiynwyd yn 1928 (er y dylai William Tanat Jones wedi cael ei gynnwys yn rhinwedd y ffaith ei fod yn gwasanaethu mewn Catrawd Cymreig).

 

Bellach cynhelir y gwasanaethau yng nghapel Cefnblodwel yn yr iaith Saesneg, er bod yr achos o hyd yn perthyn i Gylchdaith Cymru y Methodistiaid. Mae’n dangos sut all ardaloedd ar y ffin gael syniadau hyblyg, diddorol am eu hunaniaeth, heb unrhyw broblem gydag uniaithu â ‘Chymru’ a ‘Lloegr’.

 

Ebrill 27th, 2018

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Datblygwyd adnoddau pellach sy’n datgelu peth o’r wybodaeth a ddaeth i’r golau wrth astudio’r cofebau a’r rhestrau anrhydedd yng Nghymru.

Wedi ei ariannu gan y Living Legacies 1914-18 Engagement Centre, y mae canolfan Data Digitisation and Analysis ym Mhrifysgol Queen’s, Belfast, wedi defnyddio’r wybodaeth a gasglwyd gan brosiect ‘Cofebau Rhyfel Cymru’ a phrosiect ‘Cofebau Rhyfel Powys’ i greu map sy’n dangos ble gwelir y cofebau hyn. (Mae’r dotiau du yn dod o brosiect Powys a’r gweddill o ‘Cofebau Rhyfel Cymru’).

Mae’r rhan fwyaf o’r cofebau a ystyrir yma yn dod o gapeli, ond ceir hefyd enghreifftiau a ddaw o eglwysi, ysgolion, clybiau a mannau gwaith.

Gall y cofebau hyn ddatgelu llawer am yr effaith a gafodd y rhyfel ar gymunedau lleol a sut dewiswyd cofio digwyddiadau 1914-1919 a’r rhai a gollwyd ar faes y gad. Maent yn amrywio llawer yn eu cynllun, y dewis o eiriau i ddisgrifio’r sawl a goffeir, a pha mor gynhwysol ydynt yn eu dewis o’r merched a’r bechgyn i’w cofio a’u anrhydeddu.

Tra bod rhai rhestrau o anrhydedd yn cynnwys delweddaeth militaraidd, y mae cofebau eraill yn gwahaniaethu yn eu barn am yr angen i fynd i ryfel. Gwelir un enghraifft amlwg o’r gwahaniaethau hyn wrth gymharu dewis Tabernacle Pontypridd (i’r chwith) a Bethel Llangyfelach (i’r dde).

Mae Tabernacl Pontypridd yn canmol rhinweddau marw er lles y wlad – mae’r darn barddoniaeth yn cyflwyno safbwynt mam sy’n dweud wrth ei mab: “Dy fam wyf fi, a gwell gan fam, it golli’th waed fel dwfr, Neu agor drws i gorff y dewr, Na derbyn bachgen llwfr.” Mae Bethel Llangyfelach ar y llaw arall yn dyfynnu o deyrnged R.Williams Parry i Hedd Wyn y bardd ifanc a fu farw yn Passchendaele: “Garw rhoi’r pridd i’r briddell, mwyaf garw marw ’mhell”

Y mae’r map yn dangos ystod eang o wahaniaeth yn yr hyn y mae cymunedau am gyfnodi am y rhai a wasanaethodd yn y lluoedd arfog. Mae rhai, fel yn y Tabernacl (uchod), yn cynnwys lluniau. Dewis eraill yw nodi dim ond cyfenw ac enw bedydd (neu prif lythrennau’r enw). Arfer eraill o’r cofebau a’r rhestrau anrhydedd yw cofnodi lle roedd y milwyr a’r morwyr yn byw, neu eu rhanc, neu’r dyddiad a’r lle ble lladdwyd hwy.

Mae’r map hefyd yn dangos pa ardaloedd ddewisodd goffáu y merched a gyfrannodd i waith y rhyfel. Mae’n ymddangos mai tua thraean o gofebau capeli yng Nghymru a gynhwysodd enwau’r merched hyn ynghyd â’r dynion. Mae rhai o’r capeli a wna hyn mewn clystyrau – fel y rhai yn ardal Pont-y-pwl. Gwna’r map hi’n hawdd i adnabod y clystyrau hyn. Yn aml rhestrwyd y dynion ar wahân i’r merched, fel yn achos Capel-y-Garn, Bow Street ger Aberystwyth.

Enwir y chwiorydd Hannah a Rebecca Rees fel nyrsus ar waelod y rhestr yn y gornel dde. Yn achlysurol gwelir enw merch ymhlith y rhai a syrthiodd. Roedd Janet Jones o Lanrwst, Lluesteiwraig (Quarter Mistress) gyda’r Lluoedd Awyr. Ar rhôl anrhydedd y Lleng Brydeinig yn Llanrwst, gwelir ei henw ymhlith y dynion a syrthiodd.


Nodwedd arall o’r map yw ei fod yn tynnu sylw at y cofebau a’r rhestrau anrhydedd hynny sy’n coffáu y sawl a wasanaethodd gyda milwyr tramor. Gyda lluoedd Canada neu Awstralia y gwasanaethodd y mwyafrif er bod nifer llai wedi gwasanaethu gyda’r Ghurkas, Seland Newydd a De Affrica. Y gofeb sy’n coffáu y nifer fwyaf o ddynion a syrthiodd tra’n gwasanaethu gyda lluoedd tramor yw Cofeb Rhyfel Ysbyty Crucywel. Allan o gyfanswm o 67 a syrthiodd tra’n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd 8 ohonynt wedi cael eu lladd tra’n ymladd gyda lluoedd tramor (dau o Ganada, tri o Seland Newydd a thri o Awstralia). Mae cyfartaledd uchel o ddynion a wasanaethodd gyda lluoedd tramor yn cael eu coffáu yng Nghapel Seion, Llangollen – 3 allan o 12, sef chwarter y rhai a wasanaethodd. Ymladdodd un gyda milwyr Awstralia, un arall gyda lluoedd Canada a’r trydydd gyda byddin De Affrica.

Ardaloedd cymharol wledig yng Nghymru yw Crucywel a Llangollen a dichon fod yy map yn gallu datgelu rhywbeth am batrymau ymfudo o Gymru ar droad yr ugeinfed ganrif. Mae hefyd yn dangos fod y sawl a ymfudodd wedi dal cysylltiad â’r famwlad. Ymfudodd un a goffeir o Langollen ddeng mlynedd cyn dechrau’r Rhyfel, ond roedd yn dal i gael ei ystyried yn un o fechgyn Llangollen a chafodd ei enw ar y Rhol Anrhydedd.

 


Mae cofeb Capel y Bedyddwyr High St. Abersychan yn crynhoi llawer o’r themâu a adlewyrchir yn y ffynhonnell hon. Cyflwynir y Rhol Anrhydedd ‘i’r sawl a gynorthwyodd yr Arglwydd yn erbyn y mawrion yn yr Ymdrech Fawr i ddiogelu delfrydau sanctaidd gwareiddiad’, sy’n dangos nad oedd unrhyw amheuaeth pan comisiynwyd y gofeb pa ochr oedd yn iawn yn y Rhyfel. Rhestrir wyth o ddynion a laddwyd ynghyd â 70 o wŷr a 7 o ferched a wasanaethodd. Roedd un o’r dynion yn gwasanaethu gyda’r Awstraliaid ac un gyda’r adran feddygol ym myddin Canada.

 

 

 

 

 

 

Hyd yn hyn y mae Prosiect Cofebau Cymru wedi cofrestru dros 160 o gofebau a bron i gant rhol anrhydedd ar draws Cymru. Maent yn cynnwys amrywiaeth – o frasgopi drafft o Rol Anrhydedd, fel honno yn Eglwys St Cross, Llanllechid ger Bangor, i gerflun gan y cerfluniwr enwog, Mario Rutelli o’r Eidal yn Tabernacl, Aberystwyth.

Mae defnyddiau’r map ar-lein yn dangos y ffyrdd gwahanol o goffáu y rhai o Gymru a wasanaethodd yn y Rhyfel. Mae’n dangos ble gwneuthpwyd y rholiau anrhydedd, a’r mannau lle mae cofebau yn unig yn fwy cyffredin. Mae’n rhoi cipddarlun o batrymau mudo ar droad y ganrif ac yn dangos pa gymunedau gredai fod cyfraniad y merched lleol i’r ymdrech yn werth ei gofio.

Chwefror 21st, 2018

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Dyma ddelweddau o gofebau’r Rhyfel Mawr o gapeli Cymru, sy’n cael eu crybwyll ym mhennod gan Gethin Matthews:
Gethin Matthews, ‘Angels, Tanks and Minerva: Reading the memorials to the Great War in Welsh chapels’ yn Martin Kerby, Margaret Baguley a Janet McDonald (goln.) The Palgrave Handbook of Artistic and Cultural Responses to war.

King’s Cross (Annibynwyr), Llundain:

 

Maes-yr-Haf (Annibynwyr), Castell-Nedd:

   

 

Mynyddbach (Annibynwyr), gogledd Abertawe – ‘Rhestr Anrhydedd’ Chwefror 1916:

Mynyddbach (Annibynwyr), gogledd Abertawe – ‘Rhestr Anrhydedd’ 1921:

United Methodist, Castell-Nedd:

Blaina Primitive Methodist:

Adulam (Bedyddwyr), Bonymaen, gogledd Abertawe:

Chwefror 7th, 2018

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Wrth i brosiect ‘Cofebau Cymru i’r Rhyfel Mawr’ gasglu gwybodaeth am y cofebau sydd ar hyd a lled y wlad, mae wedi dod yn amlwg bod ardaloedd gwahanol o Gymru gyda phatrymau gwahanol o goffáu. Er enghraifft, mae’n hawdd gweld (ac egluro) bod mwy o gofebau yn yr ardaloedd diwydiannol na sydd yn y Gymru wledig. Er bod nifer o eithriadau, fel rheol mae’r cofebau rhyfel yng nghefn gwlad Cymru yn llai niferus a chyda llai o enwau arnynt – mae hyn yn amlwg oherwydd roedd llai o boblogaeth yn y parthau hynny.

O fewn y Gymru ddiwydiannol neu drefol, ceir nifer o batrymau diddorol – hynny yw, rhai ardaloedd lle roedd y proses o goffáu yn fwy amlwg nag eraill. (Wrth gwrs, un ffactor mae’n rhaid ei ystyried yw nad yw’r cofebau wedi goroesi i’r un graddau ym mhob man, a bod rhai rhannau o Gymru lle mae’n ymddangos bod mwy wedi eu colli na sydd wedi eu cadw). Bydd yr erthygl hon yn canolbwyntio ar Dreforys, gogledd Abertawe, ardal ag oedd â chasgliad niferus o gapeli’r Anghydffurfwyr yn 1914.

Dengys y map uchod sut y dosbarthwyd y capeli (gan gynnwys data Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru). Erbyn hyn mae rhai o’r rhain wedi cau ac eraill wedi uno, ond erys nifer o’u cofebau o hyd.

Gan fod cynifer o gapeli mewn un ardal, roedd elfen o gystadleuaeth rhyngddynt ac rydym yn gallu gweld hyn yn amlygu ei hun yn y cyfnod 1914-18 pan godwyd cwestiynau am nifer y dynion oedd wedi gwirfoddoli o bob gynulleidfa. Ymdrechodd pob sefydliad i ddangos eu bod yn ‘gwneud eu rhan’ dros ymdrech y rhyfel, ac felly fe geision nhw gael cyhoeddusrwydd am y nifer o ddynion a oedd wedi ymuno â’r Lluoedd Arfog. Er enghraifft, dywedodd un adroddiad papur newydd yn 1916 er nad Carmel oedd â’r gynulleidfa fwyaf yn Nhreforys, ‘[it] has the good record of having 36 of its members and adherents with the Colours’ (Herald of Wales, 22 Ionawr 1916, t.8).

 

 

 

Dyma un enghraifft o ‘Restr Anrhydedd’ a gadwyd gan Philadephia, capel y Methodistiaid Calfinaidd. Mae’n debyg y dangosodd y rhan fwyaf o gapeli lleol Rhestr Anrhydedd yn debyg i hon wrth i’r rhyfel barhau.

 

Fodd bynnag, nid yw’r rhan fwyaf ohonynt wedi goroesi oherwydd wedi terfyn yr ymladd fe’u rhoddwyd o’r neilltu wrth i gofebau mwy addurnedig gael eu comisiynu.

 

Un peth sydd yn amlwg wrth edrych ar y cofebau isod yw bod un artist lleol wedi cynllunio nifer ohonynt. W. J. James o Benrhiwforgan, Treforys, a gynlluniodd pob un o’r isod: o’r chwith ar y top, ac yn null y cloc – Soar; Carmel; Tabernacl, Treforys; Tabernacl, Cwmrhydyceirw a Seion. Ym mhob un mae llun o’r capel yn y canol tua’r top gyda Jac yr Undeb a’r Ddraig Goch ar y naill ochr.

Mae cynllun y Rhestr Anrhydedd yn y Tabernacl (ar Stryd Woodfield – capel sy’n enwog fel un o’r mwyaf mawreddog yng Nghymru) yn hynod o ddiddorol. Arno ceir arwyddair y Gatrawd Gymreig, “Gwell Angau na Chywilydd” mewn pedair iaith (Saesneg, Cymraeg, Ffrangeg a Fflemineg) a deg o luniau militaraidd, gan gynnwys delweddau o ynnau peiriant a thanciau.

Yn ogystal â’r Rhestr Anrhydedd, mae gan y Tabernacl, capel y Bedyddwyr, Cwmrhydyceirw, dabled sydd yn coffáu’r ddau ddyn o’r gynulleidfa a fu farw.

Nid oes Rhestr Anrhydedd wedi goroesi ym Methania (Methodistiaid Calfinaidd) – er bod Adroddiad Blynyddol 1919 yn rhoi gwybodaeth am y 55 o ddynion y capel a wasanaethodd yn y rhyfel. Ar un ochr o’r pulpud ceir cofeb farmor i’r 10 o ddynion a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Yna, ar ochr arall y pulpud, mae cofeb debyg i’r 5 a fu farw yn yr Ail Ryfel Byd, fel tystiolaeth drist i’r ffaith nad ‘rhyfel i ddod â phob rhyfel i ben’ oedd y Rhyfel Mawr.

  

Chwefror 5th, 2018

Posted In: Uncategorized

One Comment

Mewn blog cynharach nodwyd rhai enghreifftiau lle coffawyd unigolion ar fwy nag un gofeb. Roedd hyn i’w ddisgwyl os oedd dynion neu ferched yn dal cysylltiad â sefydliad oedd yn awyddus i goffáu’r sawl a ymladdodd ac a fu farw, naill ai wrth i’r Rhyfel fynd yn ei flaen neu ar ei ddiwedd.

Ffordd arall o ddod o hyd i’r cysylltiadau hyn yw drwy edrych ar un gofeb a gweld sawl enw a restrir hefyd  ar gofebau lleol arall. Yn ddiweddar cawsom hyd i ddarlun o gofeb Ysgol Terrace Road i’r Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd yr Ysgol yng nghyffiniau ardal Mount Pleasant.  Mae cofeb yr Ysgol yn cynnwys enwau 65 o ddynion ‘a roes eu bywyd er diogelu Rhyddid yn y Rhyfel Byd Cyntaf, 1914-1918’.

Mae llawer o’r dynion ar y gofeb hon yn ymddangos ar gofebau eraill  yn Abertawe, yn ogystal ag ar Senotaff y ddinas sy’n cofnodi enwau pawb a gollodd ei fywyd. Un enw sy’n werth sylwi arno yw David Dupree  – mae’n ymddangos mewn blog arall ac yn cael ei enwi ar gofeb gwaith Hafod Isha .

 

Y mae enw o leiaf un arall  – sef Malcolm McIndeor – yn cael ei enwi ar gofeb Clwb Salisbury a  safai gynt ar Walter Road.

Caiff pump o’r dynion eu henwi ar gofeb plwy S. Jude (eglwys a leolwyd ar Terrace Road) –

sef Llewelyn Arnold, Felix Edwards, Edward Gamage, Fred C. Thomas a George Fortune, gydag enw’r olaf yn ymddangos hefyd ar gofeb capel y Bedyddwyr, Mount Pleasant.

Mae bron yn sicr mai Richard Brayley yw’r R. Brayley a goffeir yng nghapel Carmarthen Road.

Mae’n siwr y daw mwy o enwau’r gwŷr o Ysgol Terrace Road i’r amlwg wrth edrych yn fanwl ar gofebau lleol eraill.

Awst 12th, 2017

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Mae Rodney Parade bellach yn gartref i Glwb Rygbi Dreigiau Cansewydd a Gwent ond mae’r giatiau mynedfa yn ein atgoffa o hanes y clwb. Codwyd y giatiau er mwyn cofio’r 85 aelod o Clwb Athletaidd Casnewydd a gollodd ei fywydau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Mae nifer fawr o’r enwau yma ar gofebau lleol o amgylch Casnewydd – er enghraifft, coffawyd 18 ar gofeb yn Eglwys St Mark, mae yna pump ar Cofeb Hen Fechgyn Ysgol Uwchradd Casnewydd a tri ar gofeb Capel Methodistiaid Victoria Avenue. Ymladdodd llawer o’r dynion yma gyda’r catrodau lleol – roedd oleuaf 24 gyda’r Monmouthshire Regiment, a roedd oleuaf 18 gyda’r South Wales Borderers.

Evening Express, 12/12/1908, p.2

Ar y llaw arall, cafodd chwech o’r dynion yma ei lladd tra’n ymladd fel aelodau o byddinoedd tramor – tri hefo byddin Canada, ac un yr un hefo byddinoedd Awstralia, Seland Newydd a De Affrica. Mae hyn wrth sgwrs yn awgrymu ei fod nhw wedi ymfudo cyn cychwyn y rhyfel. Ymfudodd pobl am llawer o resymau gwahanol ar droad yr ugeinfed ganrif, ond mae’n rhaid mae’r un o’r achlysuron mwyaf anarferol yw un Philip Dudley Walller.

Cafodd Philip ei eni yn Bath yn 1889, ond symudodd i Llanelli hefo’i rhieni. Dyma lle gychwynnodd ei yrfa rygbi. Roedd yn flaenwr ddawnus, a chwaraeodd ei gêm gyntaf i Gymru pan oedd dim ond yn deunaw mlwydd oed. Disgrifiodd yr Evening Express (12 Rhagfyr 1908, rhifyn pêl-droed, tud. 2) ei llwyddiant fel “phenomenal rise to football fame” – roedd o dim ond wedi cychwyn chwarae i trydydd tîm Casnewydd yn y tymor 1906-07. Yn 1910 cafodd Waller ei ddewis i chwarae i’r Llewod Prydeinig ar daith i De Affrica. Mae’n ymddangos ei bod ef ac aelod arall o’r tîm wedi cael amser mor dda ei fod nhw wedi dewis aros yno. Dywedai erthygl yn yr Evening Express dan y pennawd “Great Loss to Newport Club” (31 Awst 1910, tud. 4) ei fod hi’n “definitely reported that P. D. Waller and Melville Baker, of Newport, who are now with the British team, will remain in South Africa.”

Sefydlodd ei hunain yn Johannesburg, lle ddaeth yn aeold o Gyngor y Dref. Adroddodd y Llanelli Star ei fod wedi ymrestru mewn i’r South African Heavy Artillery yn Awst 1915 oherwydd ei fod o’n “good sport in every sense of th term and full of patriotic fervour, he saw it to be his duty to do something for his Country” (5 Ionawr 1918, tud. 1). Yn wir, roedd y Llanelli Star yn eiddgar i ganu clod i Phil Waller yn gyffredinol: “Personally, he was a charming young man. Of fine physique, abundant fervour, and highly attractive maner, he was a very popular officer, loved by the men and regarded with very great favour by his supervisors.”

Yn anffodus, bu farw Philip Waller tra’n brwydro yn Ffrainc ar 14 Rhagfyr 1917. Claddwyd ym mynwent Cornel Croes Coch yn agos i Arras. Ysgrifennodd y Llanelli Star ei fod hefo “a wide circle of friends who regret his untimely but glorious death.” Rhai misoedd yn ddiweddaraf, adroddodd y Cambria Daily Leader bod ei frawd Richard Percy wedi cael ei lladd ym Montrose – “he had gained his wings as a pilot only a week before his death (3 Mehefin 1918, tud. 3). Nid yw cofeb rhyfel Llanelli yn rhestri enwau’r milwyr a gofiwyd arno, ond mae enwau’r ddau frawd ar Rhestr Cofeb Sir Caerfyrddin.

 

Mehefin 16th, 2017

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Y mae gan Cofebau Cymreig i’r Rhyfel Mawr ddiddordeb arbennig yn y cofebau hynny a sefydlwyd gan gymunedau neilltuol i’r rhai a gollodd eu bywyd yn y Rhyfel Mawr.

O’r capeli y daw’r mwyafrif o’r fath gofebau a gasglwyd gennym, ond mae gennym ddiddordeb hefyd yn y rhai a grëwyd gan ysgolion, clybiau a gweithleoedd.

Mae her arbennig wrth chwilio am gofebau gweithleoedd gan nad yw llawer ohonynt oedd ar agor yn 1914 yn dal i fynd bellach. Er enghraifft nid oes un o’r 400 o byllau glo de Cymru a oedd yn weithredol adeg y Rhyfel yn dal mewn bodolaeth bellach, ac yn y rhan fwyaf o’r achosion nid yw eu hadeiladau yn sefyll chwaith. Yn yr un modd, y mae’r mwyafrif o ddiwydiannau trwm Cymru naill ai wedi eu hail-leoli neu wedi cau. Fodd bynnag, yn un o’r prif ardaloedd lle ffynnai diwydiant anfferrus Cymru, saif yr adeilad a fu’n gartref i waith Hafod Isha, lle mwyndoddwyd cobalt a nicel.

Y tu allan i’r adeilad, gwelir cofgolofn garreg yn enwi un ar ddeg o ddynion a laddwyd yn y rhyfel. Mae’n ddiddorol nodi mai eu cydweithwyr a ysgogodd codi’r gofgolofn ac nid y cwmni ei hunan.

Wrth ddefnyddio papurau newydd Abertawe mae’n bosibl i ddysgu mwy am y dynion hyn. Bu un ohonynt eisoes yn destun blog, sef Dai Dupree.

Daw’r cliwiau cyntaf mewn cofnod a welir mewn dwy rôl anrhydedd a gyhoeddodd y Cambria Daily Leader yn Medi a Hydref 1914, yn rhestru enwau’r dynion o’r gwaith a oedd wedi gwirfoddoli i ymuno â’r fyddin. Ceir 64 o enwau ar y rhestr a gyhoeddwyd ar 23 Hydref – gan gynnwys Dupree; George; Isaac; Jenkins; Rees; Sword a Williams.

Felly fe wyddom mai Emin Stanley George yw E. S. George ac iddo gael ei ladd ger Ypres tra’n gwasanaethu gyda Chatrawd Dorsetshire ym Mawrth 1915; lladdwyd George Rees ym Mehefin 1915 tra’n gwasanaethu â’r South Wales Borderers; roedd William Edward Isaac yn gwasanaethu yn adran fagnelau’r Gatrawd Gymreig pan laddwyd ef yn Awst 1916; yng Nghatrawd Oxford and Bucks y gwasanaethai Fred Jenkins a laddwyd yn Salonica yr un mis. Mae’r ffaith fod Charles Williams yn cael ei enwi yn Rhestr Hydref 1914 ar Rôl Anrhydedd y papur newydd fel un yn gwasanaethu gyda’r South Lancashire Light Infantry yn caniatáu inni ddod i’r casgliad gyda pheth sicrwydd mai ef yw’r ‘C. Williams’ a enwir ar Gofeb Hafod Isha. Fe’i lladdwyd yn Salonica ym Medi 1918 wrth ymladd gyda’r Chatrawd De Lancashire.

Dichon mai’r ifancaf o’r enwau ar y gofeb yw eiddo Harold Grey, a fu farw ar y llong S.S. Dundalk, chwe diwrnod cyn ei benblwydd yn 19 oed ar 14 Hydref 1918.

Y mae adroddiadau mewn papurau newydd arall yn ei gwneud hi’n hawdd i adnabod eraill o’r dynion. Ceir adroddiad byr am farwolaeth Maurice Kirwan, 20 oed, a laddwyd yn Ffrainc yn Awst 1917. Dywedir iddo fod yn un o’r gweithwyr a fu yng ngwaith Hafod Isha. Rhoddir yr un wybodaeth am George Pickett a fu farw ar H.M.S. Arbutus. Cafodd y llong ei tharo gan long danfor llynges yr Almaen yn Rhagfyr 1917.

Y ddau na chânt eu rhestru gan y Commonwealth War Graves Commission ymhlith y rhai a laddwyd yw J. White, a J. S. Sword. Y mae gormod o’r un enw â’r cyntaf wedi eu cofrestru, tra bod eisiau mwy o ymchwil am yr ail. Rhestrir James Spence Sword yn rhestr Hydref Cambria Daily Leader: Dengys y cofnodion iddo ymrestru â’r Royal Naval Volunteer Reserve ar 13 Hydref 1914 gan wasanaethu ar sawl llong ryfel tan iddo gael ei ryddhau o’i wasanaeth yn gynnar yn 1919. Er na welir ei enw yn rhestr CWGC list, mae’r ffaith fod ei gydweithwyr yn ystyried iddo fod ymhlith y rhai a glwyfwyd yn y rhyfel ac yn awgrymu iddo farw’n ddiweddarach fel canlyniad i’w glwyfau neu heintglwyf a gafodd yn y rhyfel.

Dirgelwch arall nad oes ateb hawdd iddo yw pam roedd eraill a enwai’r papurau newydd fel gweithwyr yn Hafod Isaf ac a syrthiodd yn y rhyfel heb gael eu henwau ar y gofeb a ysgogwyd gan y gweithlu? Un enghraifft o hyn yw James Heffron, a fu farw yn Awst 1915 tra’n gwasanaethu gyda’r Somerset Light Infantry.

 

Chwefror 27th, 2017

Posted In: Uncategorized

4 Comments

Mae unigolion yn perthyn i nifer o gymunedau ar yr un pryd, ac yn meddu ar berthnasau â grwpiau amrywiol ar nifer o lefelau gwahanol. Roedd hyn yn wir – ac efallai yn fwy gweithredol – gan mlynedd yn ôl. Pan fyddai dyn ifanc yn mynd i ryfel yn 1914-18 byddai ei absenoldeb yn cael ei deimlo mewn amryw ffordd gan y cymunedau yr oedd yn rhan ohonynt – yn ogystal, wrth reswm, ymhlith ei deulu.

Felly mae milwyr a morwyr unigol yn gallu cael eu coffáu ar fwy nag un gofeb. Yn wir, mae’n siŵr bod y rhan fwyaf o’r Cymry a syrthiodd yn y rhyfel yn cael eu cofio ar o leiaf dwy gofeb. I roi enghraifft a dderbyniodd sylw mewn erthygl arall ar y blog, cafodd y 11 o ddynion o ardal Rhydymain a laddwyd yn y Rhyfel eu coffáu ar gofebau dau gapel, ac fe enwir pawb namyn un ar gofeb tref Dolgellau. Yn ogystal, fe enwir y rhai o Ogledd Cymru a syrthiodd ar gofeb arbennig ym Mangor, y bwa coffáu (‘Memorial Arch’); fe ddylai enw pob Cymro a laddwyd fod yn ‘Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru’; fe ddylai pob milwr o Brydain a laddwyd fod yng nghyfrol ‘Soldiers Died the Great War’; ac mae pawb o’r Gymanwlad a fu farw yn cael eu cofio gan y Commonwealth War Graves Commission (CWGC).

 

Wrth gwrs, gan fod cynifer o Gymry gyda chyfenwau cyffredin megis Jones, Williams ac Evans, nid yw’n bosibl bob tro i fod yn sicr mai’r un unigolyn sydd ar y cofebau amrywiol.

 

Ond pan oedd gan y milwr neu’r morwr gyfenw llai cyffredin, mae’n gallu bod yn haws. Coffeir Harry Rosen ar y cofebau yn y man lle addolai – y synagog ym Merthyr Tudful – ac yn ei weithle, gwaith dur a ‘Mountain Levels’ cwmni’r brodyr Crawshay. (Cedwir y ddwy gofeb ysblennydd hyn bellach yn Amgueddfa Castell Cyfarthfa). Dim ond dau ‘H. Rosen’ sydd ar restr y CWGC, ac mae’n amlwg bod y Rosen hwn o Ferthyr wedi gwasanaethu gyda’r Royal Naval Division, a’i fod wedi’i ladd ar ddiwrnod olaf 1917.


Cymro ifanc arall â ganddo enw sy’n hawdd ei olrhain oedd Clarence Stiff o Gwmbrân. Fe rannwyd deunydd sydd ym meddiant ei deulu gyda phrosiect ‘Cymry’r Rhyfel Mawr Ar-lein’ yn 2010. Dim ond 17 oed oedd yntau pan y’i lladdwyd ar Ffrynt y Gorllewin yn 1915. Mae ei ysgrif goffa mewn papur newydd lleol yn ei alw’n ‘llanc rhagorol’: ‘He was an enthusiastic cricketer, and a member of the Cwmbran Cricket Club. He was also a scholar at the Cwmbran Wesleyan Sunday School.’

 

Coffeir Clarence ar dair cofeb wahanol yng Nghwmbrân. Yn Eglwys Sant Gabriel ceir byrddau pren sy’n rhestru 86 o ddynion y plwyf a laddwyd yn y rhyfel, gan gynnwys Clarence. Hefyd ceir ei enw ar y rhestr o bump a syrthiodd yn y Rhyfel Mawr yn Neuadd Byddin yr Iachawdwriaeth ar Stryd Wesle. Fe gofiodd ei gyflogwr – gweithiau Cwmbrân cwmni G. K. N. – hefyd amdano. (Fel y trafodwyd mewn blog gynt, fe sefydlodd y cwmni hwn nifer o gofebau i’w gweithwyr ar draws De Cymru).

Weithiau mae enw cyntaf anghyfarwydd yn ddigon i sicrhau mai’r un dyn sydd ar gofebau gwahanol. Cofnodir Pendal Thomas, peiriannydd, ar gofeb tref Pontardawe i’r Rhyfel Mawr. Enwir R Pendal Thomas ar gofeb capel Pembroke Terrace (MC), Caerdydd (sydd bellach yn fwyty). Nid oes ‘Pendal Thomas’ ar fas-data’r CWGC, ond mae Robert Pendrill Thomas, peiriannydd, a fu farw ar fwrdd S.S. Bayronto ar 30 Gorffennaf 1918. Ceir yr wybodaeth ychwanegol mai ei rieni oedd Hannah a Robert Thomas o Bontardawe. Felly nid oes dwywaith mai’r un dyn a goffeir ar y cofebau ym Mhontardawe a Chaerdydd.

 

Ionawr 19th, 2017

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Mae’n hen draddodiad o fewn i’r grefydd Gristnogol i gynnwys ffenestri lliw mewn eglwysi sy’n adrodd straeon o’r Beibl, neu o fywyd rhyw sant. Ceir enghreifftiau nodedig yng Ngogledd Cymru o ffenestri a grëwyd yn y canol oesoedd neu yn gynnar yn y cyfnod modern. Yn oes Victoria, pan adnewyddwyd llawer o’r hen eglwysi ar draws Cymru, gosodwyd ffenestri lliw ynddynt. Yn ogystal â golygfeydd o’r Beibl, roedd rhai o rhain wedi eu gosod er anrhydedd i ryw gymwynaswr. Hefyd ceir enghreifftiau mewn rhai eglwysi megis y Santes Fair, Trefynwy, o gofebau i Ryfel y Boer.

 

Nid yw’n syndod felly fod gosod ffenestri lliw yn ffordd o goffáu y sawl a wasanaethodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn arbennig y rhai a syrthiodd yn y Rhyfel. Er hynny, mae’n rhyfeddol sawl un o’r fath gofebau a welir yng Nghymru. Mae llyfr ardderchog Martin Crampin, Stained Glass from Welsh Churches (a gyhoeddwyd gan Y Lolfa yn 2014) yn cynnwys 30 o dudalennau o ddarluniau o’r cofebau hyn.

 

Er bod nifer o ffenestri lliw wedi eu rhoi mewn capeli Anghydffurfiol, gwelir y mwyafrif o’r cofebau hyn o’r Rhyfel Byd Cyntaf mewn eglwysi Anglicanaidd. Y mae’r delweddau a grëwyd yn aml yn drawiadol ac yn heriol. Mae llawer yn cynnwys portread o filwyr o’r Rhyfel – gwelir un sy’n arbennig o drawiadol yn Eglwys Crist, Yr Orsedd (Rossett), yng Ngogledd Ddwyrain Cymru. Wedi ei gysegru yn 1925 i goffáu ‘milwyr y plwyf a roes eu bywyd yn y Rhyfel Mawr’ darlunnir tri o filwyr: ar yr ochr dde ceir milwr o’r Corfflu Cymreig yn cael cymorth gan gludwr-wely yn perthyn i’r R.A.M.C.

Am fwy o ddelweddau o hyn, gweler gwefan a grëwyd gan Martin Crampin ar ‘Gwydr Lliw yng Nghymru’.

Mae nifer o’r delweddau at wefan ‘Stained Glass in Wales’ yn cynnwys Milwyr o’r Rhyfel Byd Cyntaf ynghyd â Christ, gan gysylltu dioddefiadau’r milwyr â stori Crist ar y Groes. Dyna geir yn Eglwys Sant Pedrog, Llanbedrog (o 1918) wrth ddangos ‘Milwr syrthiedig gyda Christ a’r Angylion’, a’r Santes Fair, Spittal (Sir Benfro, o 1916) sy’n dangos ‘Y crist Atgyfodedig yn cwrdd â’r milwr a syrthiodd yn y gad’.
Yn Eglwys Sant Iago, Maenorbŷr, ceir montage o Grist ar y Groes yng nghwmni lluoedd arfog gan gynnwys nyrs.

Un enghraifft nad yw ar y bâs-data yw’r ffenestr lliw yn Eglwys Llanfrechfa, ger Cwmbrân. Mae hon yn darlunio’r Crist Atgyfodedig gyda milwr a syrthiodd ac mae’n coffáu yr Uwch Capten Edmuund Styant Williams a laddwyd yn Ypres ar 8 Mai 1915.

 

 

Y mae hefyd yn drist i nodi yr adeg pryd dadorchuddiwyd rhai o’r cofebau. Crëwyd rhai yn 1919 yn syth ar ôl y Rhyfel, eraill yn ugeiniau’r ganrif, tra bod rhai wedi eu dadorchuddio tra bod yr ymladd yn mynd ymlaen. Cysegrwyd un enghraifft nodedig ar Noswyl Nadolig 1916 yn Eglwys Sant Sannan, Bedwellte.

Dengys hwn Crist ar y Groes gyda milwyr mewn gwisg milwrol y Rhyfel Byd Cyntaf gerllaw; un yn penlinio, un arall yn gorwedd wedi ei glwyfo, neu yn farw. (Ceir mwy o wybodaeth mewn erthygl gan David Mills yn Journal of the Gelligaer Historical Society Cyf. 23, 2016).

Mae’r ffenestr wedi ei gyflwyno i goffáu llawfeddyg lleol, Dr John Clarke, ac mae’r milwr sy’n penlinio yn debyg iawn iddo. Hefyd, mae’r milwr a glwyfwyd yn edrych yn debyg i ŵr lleol arall a syrthiodd, Sgt. W. J. Haskoll o Gatrawd Sir Fynwy, a fu farw yn 31 oed yn Ffrainc ar 25 Mai 1915.

Rhagfyr 21st, 2016

Posted In: Uncategorized

One Comment

Ym Moncath ger Aberteifi, dwy flynedd ar ôl ddiwedd y Rhyfel yn 1918 codwyd cofeb ar ffurf obelisg ar dir Capel Vachendre i goffáu y Preifat Tom Lewis a fu farw ar 27 Medi 1918 tra’n garcharor Rhyfel. Ef oedd mab 27 oed i Jonathan a Martha Lewis, Winllan, Boncath. Ef hefyd oedd yr unig aelod o’r eglwys i farw yn y Rhyfel Mawr. Ni chladdwyd Tom Lewis yng nghapel Vachendre; i weld y fan lle gorwedd ei gorff rhaid teithio i ogledd Ffrainc gan i’r gŵr o Foncath gael ei gladdu yn Glageon Communal Extension Cemetery, ger pentre Trelon, ychydig i gilomedrau o’r ffin â Gwlad Belg. Ar y pryd roedd yn aelod o Fataliwn Cyntaf yr East Yorkshire Regiment.

vachendre-obeliskNid oes hynodrwydd yn y math o obelisg sy’n coffäu Tom Lewis yng nghapel Vachendre; bu’r fath ddelweddau a chofebau yn gyffredin yn amser Victoria ac Edward ac mae rai tebyg i’w gweld ym mywentydd ar draws Gorllewin Cymru a thu hwnt. Yr hyn sy’n wahanol yn yr achos hwn yw’r darn arian mawr sydd wedi ei roi yn seiliau’r gofeb. Dyna ydyw: y medaliwn oddi wrth ‘Brenin a Gwlad’ diolchgar a roddwyd i deulu Tom Lewis a phob teulu a gollodd fachgen neu ferch yn y Rhyfel Mawr.

vachendre-ceiniog

 

Mae gweld medaliwn coffa milwr yn annodweddiadol o gofebau’r Rhyfel Byd. Yn gael ei adnabod fel ‘Ceiniog y Meirw’ (a hynny’n ddilornus yn ôl rhai) dead_mans_pennybathwyd dros filiwn o’r medaliynnau efydd hyn yn y blynyddoedd yn dilyn y Rhyfel. Mesurai’r medaliwn 120mm ar draws ac fe’i lluniwyd gan y cerflunydd Edward Carter Preston. Roedd enw’r milwr a syrthiodd arno heb ei rheng yn adlewyrchu’r ffaith fod pawb yn gyfartal mewn marwolaeth hyd yn oed os nad oedd hynny’n wir pan oeddent byw. Mae llun Brittania, gyda’i thryfer yn rhan o’r alegori gyda llew a dau ddolffin – yr olaf yn cynrychioli grym morwrol y llynges. Ar y gwaelod yr oedd llew arall yn bwyta eryr yr Almaenwyr. O gwmpas y ‘geiniog’ yr oedd y geiriau ‘He died for freedom and honour’ (‘She died …’ os mai merch a laddwyd). Ar y pryd ystyriai rhai y medaliwn yn gydnabyddiath annigonol i’r sawl a laddwyd, ond mae’n amlwg fod teulu Tom Lewis yn ymfalchïo ynddo gan roi lle amlwg iddo yng nghofeb eu mab.

Fel yn achos obelisg Capel Vachendre roedd y teulu a chyfeillion agos yn sicrhau fod cofebau capeli, eglwysi ac eraill, yn rhoi amlygrwydd i’r enwau, hyd yn oed os nad gweddillion y rhai a syrthiodd yn gorwedd yno. Roedd enwau’r milwyr a gladdwyd neu a syrthiodd ac heb fedd dramor yn cael eu torri ar gerrig beddau y teuluoedd gartre ar draws Prydain. Dyma enghraifft o Ynys Môn – er cof am William Jones Owen a fu farw ym Mrwydr Mametz Wood (Gorffennaf 1916).bedd-bodffordd-william-jones-owen

 

 

Roedd y cofebau hyn yn cyfateb i’r bedd tramor ar gyfer y sawl na fedrai fforddio’r gost o deithio dramor i Ffrainc neu Wlad Belg, neu’r sawl nad oedd ganddynt fedd a’r rhai fu farw ar y môr, neu a orweddai mewn beddau yn Mesopotamia, Palestina, Gallipoli, neu Salonika. Wedi’r Rhyfel ymwelai rhai perthnasau a chyfeillion agos yn gyson â’r mannau hyn; ac roedd y cofebau lleol yn atgof parhaol i’r rhai oedd yn fyw ac yn dioddef oherwydd y golled. Erbyn heddiw mae llawer o’r safleoedd hyn yn cael eu hanwybyddu ond mae pob un yn dwyn i gof aberth y sawl a gollodd eu bywyd a gofid a hiraeth y sawl a oedd agosaf atynt.

 

Mae obelisg Vachendre yn un arwyddocaol am reswm arall. Pan gafodd ei ddadorchuddio yn Hydref 1920, ymdeithiodd y cynfilwyr oedd yno yn llu o bentre Boncath i’r capel i glywed yr areithiau wrth ddadorchuddio’r gofeb. Roedd y ddwy farn am y Rhyfel yn amlwg yn yr areithiau hyn. Yn ffodus i’r hanesydd mae adroddiad amdanynt yn y Cardigan and Tivyside Advertiser, ar 22 Hydref 1920. Cyflwynodd y Parchg Esgar James o Aberteifi neges oedd heb amheuaeth yn wrth-filwrol yn dweud nad oeddent wedi ymgasglu ‘i fawrháu militariaeth na rhyfel ond i dalu teyrnged i un a roes ei fywyd lawr er eu mwyn’. Dadorchuddiwyd y gofeb can y Cyrnol Spence Colby a gyflwynodd safbwynt hollol wahanol am y digwyddiadau gan ddweud ‘y dylai’r bobl druenus a deithiodd dros y wlad yn siarad yn erbyn yr hyn a alwent yn filitariaeth adael y wlad a dangos beth oeddent mew gwirionedd: bradwyr i’w gwlad.’ Mae’n anodd barnu wrth ddarllen cofnod byr y papur am y digwyddiad ai ateb sylwadau Esgar James yr oedd y Cyrnol neu ymosod ar aelodau o blith yr Anghydffurfwyr wrth gyfeirio at y ‘bobl druenus’, ond mae agwedd gwrthgyferbyniol y ddau siaradwr a’r teimladau cas a deifiol yn dangos y tensiynau a fodolai rhwng rhai Anghydffurfwyr a’r sawl fel y Cyrnol Spence Colby a gefnogai’n frwd rhan Prydain yn y Rhyfel. Yng Nghymru mae graddau gwrthwynebiad cymdeithas wledig i ryfel yn ystod 1914-1918 ac wedi hynny yn dal yn destun dadl rhwng haneswyr y Rhyfel Mawr, ac yn enwedig am ran gweinidogion yn pregethu yn erbyn rhyfel ac y cefnogi pasiffistiaeth. Dichon ei bod hi’n annoeth i ffurfio barn gyffredinol am agwedd y rhan hon o Gymru yn seiliedig ar un adroddiad mewn papur, a hanes datguddio un gofeb, ond gall tystiolaeth y ffynhonnell hon fod yn rhan o astudiaeth o anerchiadau dadorchuddio cofebau yn ugeiniau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg sy’n cael eu hadrodd yn llawn gan rai papurau newydd lleol. Gan osod hyn o’r neilltu, mae safbwynt Esgar James yn cyfateb i syniadau radical, gwrthryfelgar gweinidog Anghydffurfiol yng Nghymru yn ôl rhai haneswyr; ac mae rhai yn credu ei fod yn dangos agwedd a oedd yn gyffredin drwy Brydain yn y cyfnod ar ôl y Rhyfel – pobl yn fwy sinigaidd ac wedi eu dadrithio gan y rhyfel a’i ganlyniadau.

Dr Lester Mason, Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant

I gyrraedd capel Vachendre rhaid teithio ar ffordd A484 Dinbych-y-pysgod – Aberteifi; milltir a hanner i’r gogledd o Crymych (wedi mynd trwy Blaenffos) troi ar y dde i’r B4332 am Cenarth/Catellnewyd Emlyn. Ym mhentre Boncath cymryd y tro i’r dde i Bwlch y Groes . Milltir lawr y ffordd ar yr ochr dde mae’r Capel.

Hydref 24th, 2016

Posted In: Uncategorized

Leave a Comment

Next Page »

© Swansea University

Hosted by Information Services and Systems, Swansea University